Seda Erdem Duygu
YAMAÇLARI, DENİZLERİ SAHNE KILAN, İNŞA EDEN: HÜSEYİN KATIRCIOĞLU
4 Kasım 1999’da, bir performans sanatları merkezine dönüştürmeyi planladığı eski Kasımpaşa Un Fabrikası’nın çatısında inceleme yaparken geçirdiği talihsiz bir kaza sonucu 46 yaşında öte diyara göç eden Hüseyin Katırcıoğlu’nun değerli anısına ithafen.
Londra ve New York’ta uzun yıllar oyunculuk ve yönetmenlik yaptıktan sonra 1990’lı yıllarda Türkiye’ye dönen Katırcıoğlu, “kültürlerarası diyalog” ve “mekâna özgü kolektif üretim” fikrini; Assos’un taşlı yamaçlarına, Troya’nın antik kalıntılarına, İstanbul ve New York’un deneysel tiyatro sahnelerine taşıdı. O Türkiye’de tiyatro ve performans sanatının gelişiminde unutulmaz katkıları olan, öncü, cesur ve yapı kurucu karakterlerden biriydi.
“Sahnede 90’lar”’ın Işığında Katırcıoğlu
Salt Beyoğlu ve Salt Galata’da düzenlenen “Sahnede 90’lar” sergisi (15 Eylül 2022 – 12 Şubat 2023), 1990’lı yıllarda Türkiye’deki kültürel ortamı, sanatsal üretimi; sahne ve performans kavramları odağında incelemişti. Sergi, o dönemde parklarda, eğlence mekânlarında, tarihi yerlerde, terk edilmiş yapılarda giderek görünürlüğü artan performans temelli üretimlerin izini sürmüş ve “sahne”nin ne kadar geniş bir yelpazede ele alınabileceğini göstermişti.
Salt Beyoğlu’nun üst katında yer alan oldukça geniş bir alanda; Hüseyin Katırcıoğlu’nun performans videoları, onun öncülüğünde gerçekleşen Assos Gösteri Sanatları Festivali kapsamındaki kolektif oluşumların disiplinlerarası üretimlerine ait afiş, yazışma gibi belgeler, Levent Öget’in fotografları ve Selçuk Gürışık’ın “Assos Ruhundan” adlı enstalasyonu seyircilerle buluşmuştu. Bu kapsamlı sergi, onun Türkiye tiyatro ve performans sanatı tarihinde ne kadar önemli bir yeri olduğunun göstergesi gibiydi.
Yunus: Ellen Stewart’la Kültürlerarası Bir Folk Opera
1992 yılında, Uluslararası Tiyatro Enstitüsü’nün Türkiye’deki toplantısı çerçevesinde bazı atölye çalışmaları yapılmıştı. Bunlardan biri de ünlü tiyatro yönetmeni Ellen Stewart’ın Yunus Emre üzerine yaptığı çalışmaydı. “Yunus”, şairin doğumunun 750. yıl dönümü nedeniyle bu atölye çalışması sürecinde geliştirilmişti ve ilk olarak Aya İrini’de sergilendikten sonra 23 Ekim – 1 Kasım 1992 tarihleri arasında Stewart’ın New York’taki efsanevi tiyatrosu La MaMa Experimental Theatre Club (Deneysel Tiyatro Kulübü)’nde seyirciyle buluşmuştu.
“Yunus” projesi kapsamında Katırcıoğlu’nun 1991’de kurduğu Ya Da Tiyatro ile İ.B.Ş.T. Tiyatro Araştırma Laboratuvarı (TAL); La Mama çatısı altında ortak bir üretim gerçekleştirmişlerdi. Yunus Emre’nin şiirleri Talat Halman, Hüseyin Katırcıoğlu ve Erol Keskin tarafından İngilizce’ye çevrilmişti. Uyarlama ve yönetmenliği Ellen Stewart üstlenmişti. Çok kültürlü sanatçı kadrosunda Türkiye’den Ayla Algan, Aslı Öngören, Beklan Algan, Erol Keskin, Hüseyin Katırcıoğlu, Kaan Erten, Levent Güner, Mustafa Avkıran, Nadi Güler, Zişan Uğurlu gibi oyuncuların yanı sıra Ali Altunmeşe de müzisyen olarak yer almıştı.
New York Times’ta gösterinin görsel ihtişamı şöyle anlatılıyordu: “Her iki ucunda görkemli merdivenler bulunan dev bir platformda, seyirciye ayrılan alandan çok daha fazla yer kaplayan oyun; savaşlar, arayışlar ve sarsıcı açılımlar boyunca birkaç dilde şarkı söyleyip konuşan, muhteşem kostümlü karakterlerle dolu.” Yunus, eleştirmenler tarafından “Şehrazat’tan beri gördüğümüz en güzel doğu masalı” sözleriyle övülmüş ve kapalı gişe oynamıştı.
Katırcıoğlu için bu deneyim, sadece bir oyunun kadrosunda yer almak değildi. Ellen Stewart’ın İtalya’nın Spoleto kentinde düzenlediği yaz çalışmalarına katılmış, oradaki modeli gözlemlemişti. Yıllar sonra Assos’ta kuracağı festivalin fikri, tam da bu gözlemlerin ve “Yunus”’un yarattığı kültürlerarası sinerjinin üzerine inşa edilecekti. “Yunus” prodüksiyonunun ardından Hüseyin Katırcıoğlu, uzun yıllardır evi olan Behramkale’de Assos Gösteri Sanatları Festivali projesini hayata geçirmeye başladı.
Truva Öyküsü: Antik Taşların Üzerinde Bir Kitle Tiyatrosu
“Yunus”un New York’taki başarısının ardından İ.B.Ş.T. Tiyatro Araştırma Laboratuarı (TAL) ve Hüseyin Katırcıoğlu; 1993 yazında Çanakkale’de Tiyatro Yaz Kampı 1 için çalışmalara başlamışlardı. Behramkale ve Ayvacık Halkı’nın da katılımıyla Truva Öyküsü adlı performansı Truva Harabeleri’nde gerçekleştirmişlerdi. Bu kez sahne, antik kalıntıların, taşların, toprağın ve rüzgârın kendisiydi.
Performansın ölçeği, Katırcıoğlu’nun “kitle tiyatrosu” anlayışını somutlaştırıyordu: İstanbul’dan gelen 13 oyuncuya, köylerden katılan yirmiyi aşkın genç eşlik ediyordu. Sabah dokuzdan gece yarısına kadar, yemek araları dışında kesintisiz çalışılıyordu. Kostümler ve aksesuarlar Behramkale’nin 21 öğrencili köy ilkokulunda hazırlanıyor, İstanbul Belediyesi Şehir Tiyatroları’ndan bir ışık uzmanı Troya’da ışığın nasıl kullanılacağını hesaplıyordu. Gösteri dolunayda gerçekleşecekti; provalar sürecinin başlangıcında hilal şeklindeki ay incecik ışığıyla eşlik ederken, her gece ekibin yaratıcılığının, ortak üretiminin daha çok aydınlanmasını istercesine genleşiyor, daha çok ışık yayıyordu.
31 Temmuz 1993 akşamı, 39 oyuncunun katılımıyla gösteri gerçekleşti. Basında Truva Öyküsü, “Türkiye’de ilk kez bir kitle tiyatrosu” olarak duyuruldu.
Belki de Hüseyin Katırcıoğlu için Truva Öyküsü, sadece bir performans sahnelemek, kolektif üretim gerçekleştirmek değil; antik bir kentin hafızasını, köylülerin emeğini, kültürlerarası bir ekibin enerjisini, Tabiat Ana’nın kucağında ve aynı anda harekete geçirmek, görünür kılmak anlamına geliyordu.
Kendi Cümleleri ve Tanıkların Anlatılarıyla Sanat Anlayışı
Katırcıoğlu’nun sanat vizyonunu en iyi anlatan kaynaklardan biri, Özgül Akıncı’nın Sabancı Üniversitesi’nde hazırladığı ve Assos Gösteri Sanatları Festivali katılımcılarının anlatılarına dayanan yüksek lisans tezidir. Bu tezde Katırcıoğlu’nun tiyatro anlayışı, onun “gerçeklik” ile “doğruluk” arasında yaptığı ayrımla birlikte ele alınır.
“‘Doğrusu ne’ üstünden değil de ‘gerçek ne’ üzerinden hareket ederdi. O gerçek üstünden hareket ettiği için de doğru taşları doğru yerine koyardı.” Bu cümle, onun estetik tavrını özetler: mevcut kabullere göre değil, sahnenin ve mekânın sunduğu somut gerçekliğe göre üretmek.
Katırcıoğlu’nun tiyatro politikası da son derece nettir. 1996’da Agon dergisinde “öteki tiyatro” tartışmasına katıldığında, tüm kategorik ayrımları reddeder ve Türkiye’deki bağımsız çağdaş tiyatronun ortak paydasını tek bir kavramla ifade eder: “züğürt tiyatro”.
“Genel bir sınıflandırma içinde gruplanması düşünülen tiyatro gruplarının tek ortak noktası para yokluğudur. Bu yüzden hepsini kapsayabilecek tanım ‘züğürt tiyatro’ olabilir.” diye yazar. Bu, romantik bir yoksulluk edebiyatı değil; devlet tiyatrosunun aydınlanma misyonunu artık tamamladığını savunarak devletin sanatı desteklemesi ancak sanatın içinde yer almaması gerektiğini söyleyen net bir politik tavırdır.
Onun için tiyatronun temelinde, söz değil görsellik, sessel ve bedensel anlatım bulunmalıydı. Tezde yer alan bir başka anlatı, bu yönünü şöyle yansıtır: “Yeme içme sesleri giderek alaturka ritim haline geliyor. Adam bir kalkıyor, altı dansöz kıyafeti. Zikirle rock bir arada. Bence zaten aynı gereksinimi karşılıyor ikisi de. Tamamen görsel, sözü olmayan bir gösteri…” Bu tercih, onun “dil ve kültür farklılıklarını ortadan kaldıran” bir tiyatro arayışının doğal sonucuydu.
Her projede birlikte çalıştığı Selçuk Gürışık; “Seninle oturup fırın kebabı pişirirdi ama gerekirse o fırını sıfırdan inşa etmesini de bilirdi.” sözleriyle; Katırcıoğlu’nun hem sanatsal vizyonuna hem de festival süreçlerindeki emektar, pratik ve her aşamaya dahil olan imece usulü çalışma disiplinine işaret eder.
Zişan Uğurlu da onun inşa etme özelliğine farklı bir açıdan dikkat çeker; “Hüseyin Katırcıoğlu her şeyden önce bir inşaatçıydı. Evler, ilişkiler, performanslar ve unutulmaz bir hayat inşa etti.”
Miras: Bir Festivalin Doğuşu ve Bir Hafızanın Ağırlığı
Truva Öyküsü’nün ardından Katırcıoğlu, uzun yıllardır evi olan Behramkale’de Assos Gösteri Sanatları Festivali’ni başlatmıştı. 1995-1999 arasında her yıl düzenlenen festival, farklı ülkelerden sanatçıları üç hafta boyunca köyde ağırlıyor, mekâna özgü işler üretmelerini sağlıyor ve yerel halkı sürece dahil ediyordu . Ne yazık ki festivalin ömrü de onun öte diyara göçüyle birlikte sona erdi. Akıncı’nın tezinde festival katılımcılarından biri, onun ardından köylülerin hislerini şöyle ifade etmişti: “Hüseyin’in ani ölümünden sonra köylüler uzun süre yas tuttu. Biz ve köylüler ağladık, birbirimizi teselli etmeye çalıştık. Çünkü köylüler babasız kalmıştı. Artık kimse onun yerini dolduramaz.”
Hüseyin Katırcıoğlu’nun sanat anlayışı, kendi cümlelerinde en berrak haline kavuşuyor: “gerçek ne” üzerinden düşünmek, “züğürt tiyatro”’nun olanaklarıyla üretmek ve sahneyi kapalı salonlardan çıkarıp antik kentlere, köy meydanlarına, ayın doğal ışığına taşımak. Onun mirası, bir festivalin afişlerinde, broşürlerinde, Assos Behramkale’de buluşan köylülerin, sanatçıların, seyircilerin hafızalarında, Levent Öget’in fotograflarında ve Truva’nın taşlarına sinmiş bir halde her dolunay gecesinde yeniden yaşıyor. Kasım 2026’da, onu bu satırlarla anarken, 90lı yıllarda bıraktığı izlerin hâlâ çağdaş, hâlâ ilham verici olduğunu düşünüyorum.
* “Sahnede 90’lar” – Salt Beyoğlu sergisi fotografları için Ercan Ardal’a teşekkürler. Tabii ki Assos’ta festival hazırlıklarını, performansları belgelediği için Levent Öget’e çok teşekkürler.
Kaynakça:
Microsoft Word – OzgulAkincitez2222.doc Özgül Akıncı’nın 2008 tarihli tezi Sabancı Üniversitesi
Assos Gösteri Sanatları Festivali ve Hüseyin Katırcıoğlu | Assos ve Felsefe
İmece Usulü Bir Festivalden Parçalar | Salt
Zişan Uğurlu, “Hüseyin Katırcıoğlu ve yaşamı üzerine düşünmek,” gist, Sayı: 2, Temmuz-Aralık 2008, s. 20
