ÇİNGENELER VE TONY GATLİF
Neşe Ürel
Eylül ayında kaybettiğimiz Tony Gatlif’i Kasım ayında yazacağımı söylemiştim. Çok sevdiğim ve çok değer verdiğim yönetmenler teker teker sonsuzluğa uğurlanıyor, sürekli eksiliyoruz. Yaş almanın zor yanlarından biri de bu sanırım.
Tony Gatlif’i ilk önce festivallerde izledim sonrasında filmleri vizyona da girmeye başladı. Roman kültürünü, acılarını, sorunlarını belgeselvari bir tarzda anlatan yönetmenin filmlerinde çingene müziği ve romanların göçebe yaşamları ön plandadır.
Tony Gatlif’e geçmeden önce, Çingenelerin tarihinden biraz bahsetmek istiyorum.
Firdevsi’nin Şehnamesi’nde geçen bir efsane vardır. Burada Çingene adı geçmez Luri ya da Lüli olarak adlandırılırlar. Beşinci yüzyılda İran hükümdarı Behram Gur halkına yarım gün çalışıp yarım gün de müzik eşliğinde eğlenin buyurmuş. Bir kısmının eğlenmediğini görünce nedenini sormuş. Onlar da müzisyenimiz yok ki eğlenelim demişler. Bunun üzerine hükümdarın isteğiyle Hint Kralı 12.000 müzisyen göndermiş İran'a. Bu müzisyenlere bir miktar buğday ekmeleri için toprak ve beslemeleri için hayvan verilmiş ama bakmışlar ki onlar üretmiyor sadece tüketiyorlar. Bunun üzerine Behram Gur kızıyor ve onlara ülkede gezgin olma cezası veriyor. Bundan sonra siz yerleşik olmayacaksınız, gezgin olacaksınız diyor.
Köken bilimcilerin araştırmalarına göre çingeneler uzun yıllar boyunca Hindistan’ın Pencap ve Racistan bölgelerinde yaşamışlar ve oradan dünyaya dağılmışlar. Çingeneler üç kol halinde yüzyıllar içinde göç etmişler ve her kolun lehçeleri de farklıymış, Romlar, Domlar ve Lomlar her birinin göç yolları da değişikmiş. Romlar Anadolu ve Balkanlar üzerinden Avrupa'ya, Domlar güneye yönelip Mısır'a kadar gitmiş, Lomlar ise Ermenistan, Gürcistan bölgelerinde kalmışlar.
Çingeneler her zaman öteki olmanın sancılarını çekmişler. 1856'ya kadar çoğunlukla köle olarak kullanılmışlar. Macaristan'da ise çingenelere Küçük Mısırlılar diyorlarmış (Gypsy). Onlara 7 yıllık dolaşım belgesi veriliyormuş ve bu belge ile Avrupa'da dolaşıyorlarmış. 1422'de Papa'nın huzuruna bile çıkıyorlar. Belgeleri 7 yılda bir uzatılıyormuş. Hep şehirlerin dışlarında konaklamışlar. Osmanlı zamanında bir kısmı Müslüman olmuş. Yine cellatlar hep çingenelerden olurmuş, Osmanlı ordusunda bir çingene sancağı bile varmış. IV. Murat döneminde ailelerin başına çeri başı atanıyor ve onlardan vergi almaya çalışılıyor.
Çingeneler deniz aşırı ülkelere nasıl gittiler peki? 1686'da Portekizliler tarafından Brezilya'ya köle olarak gönderilmişler.
Tony Gatlif berberi bir baba ile Çingene bir annenin çocuğu olarak 1948’de Cezayir’de doğar. Asıl adı Michel Dahmani’dir. Ruhunun derinliklerine kadar Çingene olduğunu söyleyen Gatlif, Cezayir’de geçen çocukluğunun ardından 1960 yılında Cezayir Bağımsızlık Savaşı sırasında Fransa’ya gelir. Paris’te ilk yılları oldukça sıkıntılı geçer, bir dönem ıslahhane de bile kalır. Sonrasında tanıştığı bir aktör sayesinde oyunculuk yapmaya başlar, alaylı dediğimiz bir eğitim geçirir, bir dönem de Paris Güzel Sanatlar Okulu’nda eğitim alır, ardından 1981 yılında ilk önce kısa filmler çeker.
Ben yönetmeni Latcho Drom (İyi Yolculuklar, 1993) ile tanıdım. Hangi festivalde izlediğimi anımsamıyorum ama ben de bıraktığı izlenim çok önemliydi. İspanya’da Flamenko yapanların Çingene olduğunu bilmediğim için kendimi ayıplamıştım. Film Çingenelerin göç hikayesini anlatıyor. Çingenelerin tarihinde sözünü ettiğim göçlerin Romlar kolunu anlatır bu film. 1000 yıl önce dünyanın çeşitli yerlerine göçen çingenelerin ortak yazgılarına bakıyoruz. Hindistan’ın Thar Çölü’nden çıkan Romanlar değişik kollarda değişik ülkelere ulaşıyorlar: Mısır, Türkiye, Romanya, Macaristan, Slovakya, Fransa ve İspanya. Film Roman topluluğundan gerçek kişilerle çekilmiş. Filmde söz diyalog yok, müzik ve dans başat rol oynuyor.
1998’de çektiği Gadjo Dilo’da (Çılgın Yabancı) yönetmen ve ana karakteri Stephane Çingene müziğinin peşine takılıp gidiyorlar. Fransız Stephane bir sesin peşinde Romanya’ya gelmiş çılgın bir gençtir. Bu yolculukta bir şarkıyı değil de aslında kendini ve aşkı aramaktadır. Peki bunları bulacak mıdır?
Gatlif’in tüm filmlerinde yolculuk teması vardır tıpkı romanların bir yerde duramayan yapıları ve göçebe yaşamları gibi. Yine tüm filmlerinde cesur ve özgür kadın karakterler vardır. Daha önce de söylediğim gibi yönetmenin filmlerinde müzik çok önemlidir. Latcho Drom (1993), Gadjo Dilo (1998), Vengo (2000) ve Swing (2002) filmlerinin müziklerini kendi bestelemiştir.
Tony Gatlif 1990 yılında Latcho Drom Türkiye bölümü için Sulukule’de çekimler yapmıştır. 2008’de de İstanbul Film Festivaline İnsan Hakları Bölümü jürisi için davet edilir ve bu sırada yine Sulukule’yi ziyaret edip mahalledeki yıkımlara karşı Romanların yanında yer almıştır.
2010 yılında İstanbul Film Festivalinde izlediğim Korkoro (Özgürlük, 2009), 2.Dünya savaşı sırasında Nazilerden kaçmayı başaran bir Çingenenin gerçek öyküsünden yola çıkılarak çekilmiş. Naziler sadece Yahudi soykırımı yapmamıştır tüm ‘ötekiler’ onların acımasızlıklarından nasibini almıştır. Çingenelerin soykırımı Porajmos (Roman Kırımı veya Çingene Soykırımı) olarak anılır. Nazilerin Yahudilere yaptıkları bilindiği halde çingenelere yaptıkları çok bilinmez. Ölen Çingenelerin sayısı 250.000 ile 1.500.000 arasında söylenir ama az organize olan topluluklar olduğu için onların kayıplarının yeteri kadar belgelenemediği düşünülüyor. Film böyle bir konuyu işlediği için çok ilgimi çekmişti. Korkoro bir Çingene grubu üzerinden Vichy Fransa’sında yaşananlara işaret eder. Bazı Fransızlar Çingenelere yardım etmeye çalışsa da onların kamplara gönderilmesine engel olamazlar.
2014 yılında çektiği Geronimo Fransa’nın güneyinde Çingeneler ile Türk azınlığın yaşadığı bir bölgede geçer. Görücü usulü ile evlendirilmek istenen Türk kızı Nil Terzi düğün günü gelinliği ile Çingene sevgilisi Lucky Molina’ya kaçar. Arkada kalan aileler düşmandır artık, onları sakinleştirmek ve mahalledeki huzuru sağlamak Geronimo’ya düşecektir. Filme ismini veren Geronimo mahallenin sosyal eğitmenidir. Cesur ve özgür bir kadındır. Müzik ve danslarla bir müzikal havası vardır filmin. Bir İbrahim Tatlıses şarkısı da filmin sürpriziydi.
Djam (Aman Doktor, 2017), bu filmde Gatlif yine filmin kadın karakterinin ismini filmine vermiş. Karakteri özgür ama her anlamda özgür ve çılgın bir karakter. Bu kez Midilli adasındayız. Oradan İstanbul’a yolculuğunu izleriz Djam’ın. Yunanistan’da yaşanan kriz, mültecilik, kıyılara vuran mülteciler, sürgünlük, kadınların dostluğu, yaşanan acılar ve cinsel özgürlüğüne sahip çıkan kadınlar var filmde. Şalvar Davası filminden kadınları göstermesi de yine filmin sürprizi. Hikâyeden çok anlara odaklanıp çok güzel kareler çekmiş Gatlif. Bu kez müzik olarak rembetiko ağırlığı ve Yunanca, Türkçe söylenen pek çok şarkı var. Filmin neşeli havası içinde her daim bir hüzün hissediliyor. Filmin sonunda ‘Yaşadıkça hep umut vardır’ der gibidir Djam.
Birbirlerinden esinlenmişler midir bilmiyorum ama Fatih Akın filmleri bana zaman zaman Tony Gatlif filmlerini çağrıştırır.
Tüm filmlerinde Çingenelerin doğasının farklılıklarını bize aktaran Gatlif onlara bakışımızı değiştirmedi mi? Benimkini değiştirdi, sizler de izlerseniz sizin de bakışınız kesinlikle değişecektir. Çingeneler sadece eğlenmek için müzik yapmıyorlar onlar yaşamlarını sürdürebilmek için bu yeteneklerini kullanıyorlar diyor yönetmen. Onların yaşamında hüzün ve neşe içi içe geçmiştir ve işte Tony Gatlif filmleri de hep böyledir.
