BİR DÖNEME TANIKLIK…
DENİZ AŞIRI /ÖZER KABAŞ VE ZAMANLARI
Bu sergi, biz öğrencileri için çok özel bir sanatçının, hepimizin sevgili hocası Özer Kabaş’ın Salt Beyoğlu’nda açılan, onu, ressamlığı, eğitimciliği, tasarımcılığı, tiyatro dönemi, belgesel filmciliği, yazıları ve tüm entelektüel kişiliği ile tanıtan, dolu dolu yaşanmış bir yaşamın öyküsü…
Sizlere sergiyi tanıtmak için gittim, girdim ve çıkamadım. O kadar çok fotoğraf, belge ve eser vardı ki, sizlerle çok azını paylaşabiliyorum. Ama onu tanıyın ve imkan bulursanız gidin gezin bu sergiyi…
İyi bir sanatçı olmak her zaman zordur, ama bunun yanı sıra bu kadar iyi bir eğitimci olmak ve bu kadar sevilmek, çok az öğretim üyesinin başarabildiği bir durumdur.. Bize sanatın temel öğelerini öğreten Temel Sanatlar Kürsüsü öğretim üyelerinden biri idi Özer Hoca. O ve diğerleri… hepsi de bunu en iyi şekilde yaptılar.
En iyisi başından anlatayım. 1968 öğrenci hareketleri sırasında Devlet Güzel Sanatlar Akademisi, (şimdi MSGSÜ) uzun bir işgal dönemi yaşadı. Öğrencilerin talepleri ve asistanların, ilerici öğretim üyelerinin desteği ile akademik bir reform üzerinde çalışılmaya başlandı. Akademinin kabuklaşmış, kendini yenileyemeyen klasik eğitim sisteminin, öğrencileri, araştırıcı olmayan, sadece verileni, öğretileni kabul eden sanatçı adayları olarak yetiştirdiği, böyle yetişen sanatçıların toplumun gelişmesinde yerini alamayacağı eleştirisi ile Temel Sanat Eğitimi Kürsüsü, 1969 yılında Heykel Bölümü başkanı Zühtü Müridoğlu’nun öncülüğünde kuruldu. İlk başkanı ressam ve sanat tarihçi Ercüment Kalmık, heykeltraş, ressam Ali Teoman Germaner, mimar Erkal Güngören, ressam Altan Gürman ve daha sonra Boğaziçi Üniversitesi’nden Özer Kabaş gelerek bu çekirdek kadro oluşturuldu. Bütün bölümlerin birinci sınıf öğrencilerine birlikte ve ortak bir eğitim uygulanıyordu.
Anlayış olarak 1919 yılında Almanya’da Walter Gropius tasafından kurulan Bahaus okulunun ‘’yaparak öğrenme’’ anlayışı benimsenmişti. Bahaus pedagojisi, modern tasarım eğitiminin temelini atan yenilikçi ve deneysel bir eğitim modeli idi. Kabaş ‘’Yüzey’’i, Gürman ‘’Renk’i, Germaner ‘’Doku’yu’’, Güngören ‘’Strüktür’ü öğretti bize. Artık hiç biri yaşamayan bu muhteşem kadro ile, 68 öğrenci hareketinin Akademi’ye yansımasının sonuçlarından en çok yararlanan kuşaklar olduk o yıllarda. Kendimizi sokaklarda, kaldırım taşlarında, ağaç gövdelerinde, gördüğümüz her yüzeyde doku araştırmaları, taramaları yapar, bir kağıt yüzeyi çok farklı şekillerde büküp ya da noktalayarak farklı yüzey etkiler yaratmaya çalışır bulduk. Renklerle farklı anlatım çalışmaları yaptık. Bildiğimiz objelere farklı fonksiyonlar yüklemeye çalıştık. Ve elimizdeki sınırlı malzeme ile, (karton, kağıt, maket çıtası gibi) taşıyıcı ve dayanıklı formlar oluşturmayı denedik. Çok çalıştırdılar bizi ama mutlu ve heyecanlıydık. Bu eğitim 1969 dan, 12 Eylül sonrası kurulan YÖK dönemine kadar yeni ve kıymetli öğretim üyelerinin katılımı ile, önce bölüme, sonra fakülteye dönüşerek devam etti. Daha sonra Akademi’nin, üniversiteye dönüşmesi ile sona erdirildi. Almanya’da Bahaus Okulu da Nazi Rejiminin artan baskıları, ‘’yoz ve dejenere sanat’’ yaftalamaları ile Gestapo tarafından 1933’te kapatılmış. Baskı rejimleri, özgür ve araştıran, var olan kalıpları yıkmaya çalışan sanatçıların yetiştirilmesine her yerde karşı olmuşlar…
Ayrıca kemikleşmiş akademik yapı da bu çalışmalara hep mesafeli durmuş, kürsünün tüm çalışmaları hep eleştiri odağı olmuştu. Kişisel kariyerlerinde de hep engellerle karşılaşmışlar. Erkal Güngören ikinci, Özer Kabaş üçüncü başvurularında kabul ettirebilmişler doçentlik tezlerini.
Özer Kabaş, önce Robert Kolej Yüksek Okulu’nda mühendislik eğitimi aldıktan sonra 1957-1962 yıllarında Yale Üniversitesinde sanat eğitimi görmüş, bu okulda Bauhaus’un kurucularından Josef Albers’ten aldığı eğitim ile Akademideki Temel Sanat Kürsüsü çalışmalarına yön vermiş. 1998’de erken yaşta (64) vefatına kadar pek çok sanatçının yolunu çizmesine de rehberlik etmiş. Mehmet Güleryüz’ün sergideki açıklama metni o kadar içten ve sıcaklıkla anlatıyor ki bu durumu…
Akademi’nin yanı sıra, 1964-1974 yıllarında Robert Kolej’de de öğretim üyeliği yapmış, öğrencilik yıllarından başlayarak pek çok sosyal ve sanatsal etkinlikte rol almış. Cevat Çapan, Engin Cezzar ile oyunlarda oynamış. öğretim üyeliği yıllarında Jean Genet’in Karalar adlı oyununun sahne ve maske tasarımlarını yapmış. Haldun Dormen, Genco Erkal gibi isimlerle birlikte olmuş.
Engin Cezzar soldan birinci, Özer Kabaş üçüncü
Engin Cezzar Othello tasarımı
Özer Hoca, sanatta, ne geleneği, değişmeden korunacak bir miras, ne de batı sanatını, sorgulamadan benimsenecek bir model olarak ele almış. Ona göre sanatçıyı şekillendiren; kültür, coğrafya, tarih ve gündelik yaşam arasındaki etkileşim.
Genellikle resminde figüratif eğilimler çerçevesinde değerlendirilen Kabaş, figüratif ve soyut sanat arasındaki kutuplaştırıcı yaklaşımlara hep mesafeli durmuş. Ona göre, belirleyici olan, seçilen üsluptan ziyade, sanatçının kendi deneyiminden ve içinde bulunduğu çevreden yola çıkarak özgün bir dil oluşturabilmesi olmuştu..
Resimlerinin yani sıra kurucularından olduğu URART Sanat Atölyesi için yaptığı tasarım ve uygulamalardan bir kaç örnek veriyorum.
Bir de 1967 de Hisar Kısa Film Yarışmasında birincilik ödülü alan belgesel filmi varmış hocamızın. ‘’İstanbul Hatırası’’ 1960’larda Anadolu’nun, Eminönü ve Sultanahmet’e göçünün, yaşanan kültürel değişimin sıcak ve samimi anlatımı, çok hoş bir sürpriz oldu benim için. Sergiye gelenler o filmi de görebilir.
Ayrıca Altan Gürman hocamızla Marmara adasında çektiği belgesel film, bir yığın belge, onlarca fotoğraf…
Ve en sonunda resimlerinden söz etmek istiyorum.
Öncelikle çok beğenilen gravürlerinden farklı yıllardan örnekler…
Özer Kabaş’ın erken dönem resimlerinde özlem duyulmayan, hüzünlü bir Osmanlı sonrası ve iştahlı yeni zenginler eleştirel bir yaklaşım içinde temsil edilir. Rokoko koltuklar, hafızasız odalar, fötr şapkalı, hırçın ve zamana dair figürler kullanır.
1970’ler sonrası deniz, Özer Hoca’nın yeni ifade arayışları şekillendirmesinin ve günlük yaşamın ağırlığı karşısında bir sığınak oluşturmasının aracı haline geldi. Marmara adası Saraylar Köyü’nde bir sanat merkezi kurmak için çok çaba harcadı. Daha sonra ise Paşalimanı, Poyrazlı’da uzun zamanlar geçirdi. Bu dönem resimlerinde deniz, emek ve insan ilişkisine yoğunlaştı. Homeros’tan, Anadolu efsanelerine kadar uzanan anlatıları ve deniz insanlarının dünyasını birlikte yoğurarak meşhur deniz resimlerini üretti ve tasarımcı kimliği ile balıkçı teknesi tasarımı da oluşturdu.
Yazımı ünlü sanat tarihçi, akademisyen ve Osmanlı Mimarisi üzerine referans kabul edilen eserleri ile tanınan Goodfrey Goodwin’in, Özer Hoca’mız hakkında sözleri ile bitirmek istiyorum.
‘’Benim için en önemli olay, Özer Kabaş’ın Amerika’dan geri dönüşü oldu. Özer Josef Albers’in öğrencisi idi; Albers’de Özer’in gravürlerine duyduğu saygıyı gizlemiyordu… Özer’i sevmeyen kimseyle karşılaşmadım. Onun da beni sevmiş olmasına minnettardım. Ama o herkesi severdi zaten. Yoğun çalışma temposuna rağmen resim ve gravür yapmaya devam etti. Ancak bu durum onun için pek de zorlu sayılmazdı, zira yardım için kapısını çalan öğrencilerin güvenini kazanmak için tek yapması gereken, kendisi gibi olmaktı.
Yıllar sonra, herkesin onu sevdiği ve takdir ettiği Mimar Sinan Üniversitesi’nde rektörlük teklifini geri çevirmek durumunda kaldı. Çünkü bu vazife tüm vaktini alacaktı ve çalışma hayatının merkezinde resim vardı.’’
Özer Kabaş ve tüm temel sanat eğitimi kadrosunu saygı ve özlemle anıyorum…
( sergi 14 Mart 2027’ye dek Salt Beyoğlunda görülebilir)
Nesteren Silivrili, Kasım 2026
