ÇÖKEN YUVA – SARSILAN KÖKLER
Bir Tahliyenin Beden ve Ruh Üzerindeki İzleri
Seda Erdem Duygu
23 Eylül 2026, Madrid, Retiro semti. Ülkenin “Maricarmen” olarak tanıdığı 87 yaşındaki María del Carmen Abascal, polis tarafından 70 yılı aşkın süredir yaşadığı dairesinden sedyeyle çıkarıldı. 17 yaşında babasıyla birlikte Alcalde Sainz de Baranda caddesindeki kira sözleşmeli daireye taşınmış; annesini ve babasını bu evde kaybetmiş; 1998’de emekli olduktan sonra her gün mahallesinde yürüyüş yapmış, evindeki siyah-beyaz aile fotoğraflarını özenle korumuştu. Aylık kirası 500 avroydu; ancak binayı 2018’de satın alan yatırım fonu Urbagestión kirayı önce 2.650 avroya, bazı görüşmelerin ardından ise 1.650 avroya çıkardı. Bu tutar bile onun aylık 1.350 avroluk emekli maaşıyla karşılanamazdı.
Polis tarafından bir sedyede ve üzerinde beyaz bir çarşaf örtülü olarak tahliye edilmesinden üç gün sonra Puerta del Sol’da çadır kent kuruldu. EFE’nin haberine göre bu kamp 26 Eylül akşamı Madrid Kiracılar Sendikası’nın çağrısıyla başladı ve günlerce sürdü. 87 yaşındaki Maricarmen, 70 yıl yaşadığı Madrid’deki dairesinden sedyeyle çıkarıldıktan iki hafta sonra hastanede hayatını kaybetti.
Avukatı Beatriz Duro, RNE radyosuna verdiği demeçte şunları söyledi: “Tahliye gerçekleşmeseydi ölümünün bu kadar çabuk gelmeyeceğinden tamamen eminim.”
Onun ölümü yalnızca İspanya’daki barınma krizini değil; aynı zamanda dünyanın pek çok ülkesinde sistematik olarak görmezden gelinen bir boyutu ortaya koyuyor: Zorunlu yerinden edilme sadece bir konutu değil, yuvasından koparılan insanların varoluşunu dayandırdığı duygusal ekosistemi de yıkıyor. Kentsel dönüşüm “verimlilik” ve “kâr” adına ilerlerken, özellikle çocuklar ve yaşlılar gibi kırılgan yaş gruplarındaki kişilerin etkilendiği, ölçülmesi zor ama gerçekten ölümcül olabilen bir halk sağlığı krizi üretiyor: kök sarsıntısı, öngörülü yas ve bedensel düzeyde hızlanan çöküş.
Görünmez Derin Yara: Kök Sarsıntısı ve Öngörülü Yas
Psikiyatrist Mindy Thompson Fullilove, 2001 tarihli makalesi ve sonraki kitabında “kök sarsıntısı” kavramını ortaya koydu: Bir mahalle yıkıldığında, sakinleri “duygusal ekosistemin çöküşünün tetiklediği travmatik stres tepkisi” yaşar. Fullilove, ABD’deki federal ve eyalet kentsel dönüşüm programlarının ülke genelinde yaklaşık 1.600 Afro-Amerikan mahallesini yok ettiğini tahmin ediyor; bu dalgalanma etkisi on yıllarca sürüyor. Bu çerçevenin temel içgörüsü şudur: Mahalle çöküşü yalnızca toplumsal değil, aynı zamanda fizyolojik bir olaydır. Bir kişinin on yıllar boyunca alıştığı günlük güzergâhları, toplumsal rolleri ve aidiyet duygusu hissettiği yuvası aniden elinden alındığında stres tepki sistemi sürekli aktive olur ve insan bedeninde derin bir tahribata yol açar.
Ancak bir nüansı netleştirmek gerekir: Fullilove’un kavramı esas olarak mahalle ölçeğindeki kitlesel yıkım için geliştirilmiştir. Maricarmen’in bireysel tahliyesine uygulanması, mecazidir, katı bir kuramsal uyarlama değil. Bu mecazi uyarlamayı yapabilmemizin nedeni, Maricarmen’in yetmiş yıllık oturma geçmişinin kendi başına küçük ölçekli bir mahalle tarihi olmasıdır: günlük ritmi, komşuluk ağları, sokağa dair hafızası, onun kendisini ve dünyayı algılama biçimini oluşturuyordu.
Barselona Üniversitesi’nden López, Rodríguez ve Escapa’nın 2022’de 《Emotion, Space and Society》 dergisinde yayımlanan niteliksel araştırması, soylulaştırmanın yaşlılar üzerindeki psikososyal etkisini “yas” (bereavement) perspektifinden inceledi. 29 yaşlı sakinle yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerde, yaşlıların mahalle değişimi karşısındaki tepkilerinin klinik yas tanımlarıyla yapısal benzerlik taşıdığını ortaya kondu: Yas tuttukları şey yalnızca fiziksel mekânın değişimi değil, aynı zamanda “sosyal destek ağlarının kaybı” ve “kolektif kimliğin çözülmesi”ydi. Araştırma, bu kaybın “büyük bir üzüntü, acı veya yalnızlık duygusuyla bağlantılı olduğunu ve bazen depresif bozukluğu tetikleyebildiğini” belirtiyor.
Maricarmen için o daire, anne babasıyla yaşadıklarını, arkadaşlıklarını, dostluklarını, otuz yıllık sekreterlik yaşamını, acı tatlı anıların derin izlerini barındırıyordu. Maricarmen’in ölümünü basitçe “yaşlılık” veya “altta yatan hastalık” ile açıklamak, kritik bir nedensellik zincirini gizler.
2025’te 《Cities & Health》 dergisinde yayımlanan Baltimore araştırması, taşınmayı bekleyen kamu konutu sakinlerinin “yer” deneyimini inceledi. Araştırmacılar, Fullilove’un kök sarsıntısı çerçevesine atıfla, yıkım ve taşınmanın “yalnızca ‘fiziksel evin’ kaybına yol açmakla kalmadığını, aynı zamanda sakinlerin mahalle ve yere dair güçlü bağlarının kopmasını tetiklediğini” ve bunun “travma ve psikolojik sıkıntıyı şiddetlendirebileceğini” ortaya koydu. Çalışma, eskinin yıkılıp yeninin inşasıyla oluşan farklılaşmanın “yuva, yer ve mahalleye dair kökleşmiş bağları sarsabileceğini” vurguladı.
Maricarmen’in vakası bu mekanizmanın en uç sonucunu görünür kıldı. Avukatı, evine dönebileceğine dair bir anlaşmaya varılabileceğini “umutla” öğrendiğini, ancak bunun gerçekleşemediğini söyledi. Sarsılmış kökler bir bedeni çöküşe sürükledi ve ölüm, yuvaya dönüşten önce geldi.
Klinik psikolog Regina Josell’in tanımıyla öngörülü yas, “yaklaşan bir kayıp beklentisiyle deneyimlediğimiz bilişsel, davranışsal ve duygusal semptomlar bütünüdür”. Geleneksel yastan temel farkı şudur: Geleneksel yas kayıptan sonra ortaya çıkan bir tepkidir; öngörülü yas ise kayıp gerçekleşmeden önce “ne olacağını düşünmek”tir.
Her ne kadar en yaygın olarak ölümcül hastalık veya yakın birinin ölümüyle ilişkilendirilse de, araştırmacılar bu kavramın “zorunlu iş değişikliği” veya “evden taşınmak zorunda kalmak” gibi diğer büyük kayıplar için de geçerli olduğunu belirtiyor. Maricarmen’in durumunda “kayıp”, sadece fiziksel ev değil, aynı zamanda mahalle, komşuluk ilişkileri ve 70 yıllık bir hayatın dokusuydu.
Öngörülü yas bazı kişiler için hazırlık fırsatı yaratıp bir tür dayanıklılık kazandırsa da gözlemlenen olumsuz belirtilerden yaygın olanları şunlardır: bunaltıcı üzüntü, öfke ve yalnızlık; uyku güçlüğü; iştah kaybı; konsantrasyon güçlüğü; zihinde sürekli farklı senaryoları tekrarlamak ve başkalarından uazaklaşma, geri çekilme.
Josell, “Yas sizi bunaltmaya başladığında, günlük görevleri yönetme, işe gitme veya evinize ve çocuklarınıza bakma yeteneğinizi engellediğinde zararlı hale gelebilir” diyor. Maricarmen’in durumunda bu risk gerçekleşti: Kayıp (evden taşınma, yuvanın yıkımı) henüz fiilen gerçekleşmemişken, beden ve ruh sağlığı çökmeye başlamıştı.
Maricarmen’in tahliyeden önce medyaya söylediği “Bu mücadele sağlığımı tüketti, artık ayakta duramıyorum” sözü, öngörülü yas belirtilerinin somut bir yansımasıdır. Avukatı Duro da birden fazla tahliye girişiminin ardından onun “bağımsız yaşayan bir insandan ciddi bedensel gerileme yaşayan bir kişiye dönüştüğünü” belirtmişti.
Barselona Üniversitesi’nin 2022 tarihli araştırması, semt soylulaştırma sürecinde yaşlıların deneyimlediği kaybın “büyük bir üzüntü, acı veya yalnızlık duygusuyla bağlantılı olduğunu ve bazen depresif bozukluğu tetikleyebildiğini” ortaya koymuştu. Maricarmen’in sedyeyle çıkarılışı ve iki hafta sonra ölümü, öngörülü yasın kronik strese dönüşerek bedensel çöküşü hızlandırdığı bir zincirin son halkasıydı.
2026’nın ilk çeyreğinde İspanya’da 4.005 tahliye kaydedildi; günde ortalama 44,5. Maricarmen görülen kişiydi; ama günde 44 kişi daha görülmüyordu.
Maricarmen’in yaşadıkları ülke çapında yankı uyandırdı çünkü küresel bir yapısal eğilimi açığa çıkardı: Urbagestión’un işleyiş mantığı sadece “konutu yönetmek” değil, “büyük oranda kâr elde etmek”ti. Maricarmen’in yetmiş yıllık oturma geçmişi bu mantıkta hiçbir değer taşımıyor, hatta şirketin hedefleri için engel oluşturuyordu.
İngiliz piyanist ve yazar James Rhodes’un müdahalesi bu mantığın net bir örneğini sunuyor. Rhodes, RTVE’nin《La Hora de La 1》programında, Urbagestión ile iletişime geçtiğini ve önce “makul piyasa fiyatından” kira ödemeyi, ardından daireyi satın alıp Maricarmen’e süresiz kira sözleşmesiyle geri kiralamayı teklif ettiğini açıkladı. Sözleri şöyleydi: “Onlara yazdım, dedim ki, bakın, bu sizin için bir felaket. Daireyi satın almama izin verin, ona kiralayayım, herkes kazanır. Siz paranızı alırsınız, o evinde kalır. Ama hiçbir şey olmadı.” Şirketi “köpekbalıkları gibi davranmakla” suçladı ve “her şeyi reddettiklerini” söyledi.
Maricarmen hastaneden kaydettiği son mesajında destekçilerine şöyle seslendi:
“Şu an sizinle birlikte olmak; kampanyanızda ve mücadelenizde yanınızda olmak isterdim, ama böyle bir şansım yok. Bu yüzden buradan hepinize sesleniyorum: cesur olmanızı, mücadele etmenizi ve sizin olanı savunmanızı rica ediyorum. Kendinize dikkat edin ve kampınızı sürdürün; bedeninizi dayanıklı tutun ve siz istediğiniz sürece orada kalın. Umarım yaşanan her şey sona erer ve şu anda çektiğiniz acılar giderilebilir. Size kocaman kucak dolusu sevgiler.”
7 Ekim akşamı yaklaşık yirmi bin kişi Maricarmen’i anma yürüyüşüne katıldı. Puerta del Sol’dan onun evinin önüne doğru yürüyen kalabalık Alcalde Sainz de Baranda, 46 numaranın önünde durdu, geçici bir anıtın önüne çiçekler bırakıldı, mumlar yakıldı, sessizlik alkışlarla bozuldu. Kalabalıktan biri “Bu bir ölüm değil, cinayet” diye haykırdı.
Bir toplum “ilerleme”yi nasıl ölçer? Eğer kentsel dönüşümün bedeli, 87 yaşındaki bir kadının yetmişbir yıllık evinden sedyeyle çıkarılması ve iki hafta sonra ölmesi ise, o zaman “verimlilik” ve “büyüme” sözcükleri ahlaki meşruiyetini yitirir. Maricarmen’in yasının dalgası, Madrid’in çadır kentlerinden, konutu insanın barınağı değil büyk kazanç sağlayan bir finansal varlık olarak gören her şehre yayılıyor. Onun ölümü “dengelenmesi” gereken bir politika meselesine indirgenmemelidir. Adlandırılması ve yas tutulması gereken bir kayıptır: bireyin ve ailesinin insan onuruna yaraşır, güvenli, sağlıklı ve uygun bir konuta ya da barınağa sahip olma hakkını ifade eden barınma hakkı göz ardı edildiğinde, kişinin duygusal ekosistemi yıkıldığında, bedende de çöküş başlar.
- Fransa’da 2024 yılında, polis gücü eşliğinde gerçekleştirilen fiili tahliye sayısı 24.556 olup, günlük ortalama 67 tahliyeye denk gelmektedir. Bu, Fransa’da kaydedilen en yüksek sayıdır ve yalnızca polis eşliğinde gerçekleştirilen icra eylemlerini kapsamakta, henüz mahkeme sürecinde olan davaları içermemektedir.
- ABD’de her yıl iki milyondan fazla tahliye davası açılmakta olup, kabaca her dört dakikada bir dava açılmaktadır. Bu, günlük ortalama 5.500 dava açma sayısına denk gelmektedir. Ancak bu rakam “dava açma”yı ifade etmekte olup, nihai fiili tahliye değildir.
- İngiltere’de 2024 yılında yapılan bir analiz, “kusursuz tahliye” (Section 21) nedeniyle evsizlik tehdidiyle karşılaşan hanelerin son beş yılda yerel yönetimlere 84.650 kez başvurduğunu, bunun günlük ortalama 52 haneye denk geldiğini ortaya koymuştur. Bu, fiili tahliye sayısı değil, tahliye tehdidi nedeniyle yardım arayan hane sayısıdır.
* Fotograflar için Ercan Ardal’a ( https://www.instagram.com/thesolartramp ) teşekkürler.
Kaynakça:
Bu makale için araştırmalar https://www.deepseek.com/ desteğiyle yapılmıştır.
Fullilove, M. T. (2001). “Root shock: the consequences of African American dispossession.” Journal of Urban Health, 78(1), 72–80.
Fullilove, M. T. (2004/2016). Root Shock: How Tearing Up City Neighborhoods Hurts America, and What We Can Do About It. New Village Press.
López, P., Rodríguez, A. C., & Escapa, S. (2022). “Psychosocial effects of gentrification on elderly people in Barcelona from the perspective of bereavement.” Emotion, Space and Society, 43, 100880.
Cities & Health dergisinde 2025 yılında yayımlanan, Baltimore’daki kamu konutlarında taşınmayı bekleyen sakinlerin “yer” deneyimini inceleyen çalışma. Taylor & Francis Online
Josell, R. (2024). Anticipatory Grief: Symptoms and How To Cope. Cleveland Clinic Health Essentials.
WIRLCA (2021). Anticipatory Grief bilgi notu: “Eviction or foreclosure notice” öngörülü yasa yol açan kayıplar arasında sayılmaktadır .
Lucet Health. Anticipatory Grief: Tahliye bildiriminin öngörülü yas tetikleyicisi olduğu belirtilmektedir
İspanya Genel Yargı Konseyi (CGPJ) 2026 yılı ilk çeyrek verileri: 4.005 tahliye. EFE haber ajansı, 22 Haziran 2026
Le Parisien. (2025, 1 Kasım). 24 556 expulsions locatives en 2024 : le député Renaissance Guillaume Kasbarian « assume le record » et provoque la colère de la gauche.
Eviction Lab. (2025). An update on our Dallas eviction data / New Data Release Shows that 3.6 Million Eviction Cases were Filed in the United States in 2018.
Florida Legal Services. (2026, 30 Temmuz). July 2026 – Back to the Basics.
Local Government Lawyer. (2024, 22 Nisan). Households have approached councils more than 80,000 times for homelessness support due to Section 21 ‘no fault’ eviction notices since Government vowed to bring in ban: research.
The Guardian. (2024, 15 Nisan). Inaction on no-fault evictions blamed for thousands facing homelessness.
Big Issue. (2024, 13 Nisan). Over 80,000 households put at risk of homelessness from no-fault evictions since Tory ban pledge
