Elizabeth Barker Dwight
Ayşın İnan
Şimdi çok eski bir karantina öyküsü anlatacağım sizlere. Ayastefanos, yani San Stefano’da, yani Surp Estepan’da ya da Yeşilköy’de son bulan hazin bir öykü bu.
Zamanı azcık geri sardık ve İstanbul’dayız, değerli dostlarım. Sirkeci’den bindiğimiz banliyö treninden Yeşilköy’de indik ve o zamanların sakinliğinde, burnumuzun doğrultusunda yürüyoruz.
Az ileride, sağ tarafta Yeşilköy Muhtarlığının da bulunduğu bir ufak çarşı vardı orada o zamanlar. Kırmızı tuğla duvarlıydı ve burada sizi ilkin kediler karşılardı. Onları takip edecek olursanız, Erzincanlı balıkçıya varırdınız.
Ama biz hiçbir yere takılmadan, çarşıyı dümdüz geçtik ve manavın yanındaki dar boşluktan arkaya doğru süzüldük.
Çarşının arkasında, sonradan Ukrayna Parkı adı verilen bir oyun alanı oluşturulmuştur. Ukrayna adına takılmayın, biz de takılmadık zaten. Dostluk şeysidir dedik, geçtik. Ermenistan Parkı olsaydı hayrola der, konu üzerinde düşünürdük; ama Ukrayna Parkı işte. Güneşli günlerde burada çocuklar oynar, genç anneler sohbettedir. Parkın bir ucunda ise, sağlık ocağı bulunur.
Ben şimdi sizden Ukrayna parkının arka çıkışındaki alçacık duvar setinin dibinde durup yüzünüzü tam karşıya, benim de çocukluğumun geçtiği Salihiye Sokağı tarafına doğru çevirmenizi rica edeceğim. Bakınız bu ayrıntı önemlidir; orası günümüzdeki soğuk nevale adıyla ‘Salihiye Sokak’ değil, dantel balkonlu köşklerin bahçelerinden Ermeni şiveli hanımeli kokusuyla mest olduğumuz sokaklardan ‘Salihiye Sokağı’dır.
Şimdi o setin dibinde sol yanınıza doğru eğiliniz ve o sarımtırak kumlu toprağı usulca okşayınız.
Ve zamanı biraz daha geriye alıyoruz…
Yıllar önce ben henüz çocukken, yani bundan yarım asır önce, sonradan halk çarşısı olan alan ve bu park metruk bir hıristiyan mezarlığıydı. Hem öyle olduğu halen bilinirdi, hem de bu bellek bilgisine tanıklık eden mezar taşlarının çoğu, artık kırık dökük ve okunmaz halde olsalar da, elan oradaydılar.
Demirciler ve sucular bu alanı kendilerine mesken edinmişlerdi. Derme çatma mekanlarda işlerinde güçlerindeydiler. Demirci atölyelerinin çızırtısı at arabalarına damacana yüklemekte olan sucuların seslerine, yanık lehim kokusu at dışkısıyla birlikte samanınkine karışırdı. Oradan geçmemiz pek hoş karşılanmasa da, orası bizim için istasyondan eve en kestirme yol olarak kullanımdaydı.
Evet, buradaki mezar taşları devrin hoyratlığına dayanamamıştı. Ama o az önce dokunduğunuz sarımtırak kumlu toprakta o zamanlar halen belirgin yazısıyla adeta zamana meydan okuyan bir mezar taşı bulunmaktaydı. Daha doğrusu onu temizleyerek okunur hale ben getirdim, ya da o bana okunur hale geldi, beni oku dedi. Bilemiyorum…
Ufacıktı, yılların yorgunluğuyla bej renginde bir kare şeklindeydi, yere gömülüydü ve üzerinde iki sıra halinde ‘Elizabeth B. Dwight 1808-1837’ yazmaktaydı. Demek ki henüz 29 yaşındayken buraya gömülen bir kadın olmalıydı bu Elizabeth B. Dwight. Ben ara sıra oralarda gezindiğimde, daha önce keşfettiğim bu taşa bakar, masallardan tanıdığım atlı arabayı hayal ederdim. Siyah parlak boyalı bir arabada Elizabeth’in kara tabutta cenazesi taşınırdı. Ama sonra Elizabeth ete kemiğe bürünürdü hayalimde ve bir başka faytondan inerdi. Nazlı bir genç kadındı, saçı topuzdu, yakası dantelli uzun entarisi, şemsiyesi ve topuklu iskarpinleriyle Pera’da gezdiridim onu hayalimde. Yaşamı hakkında hiç bir fikrim olmamakla birlikte, 1800’lü yılların Elisabeth’i her nekadar şu anda en az benim kadar Ayastefanosluysa da, Pera’ya daha çok yakışırdı elbette.
Yıllar sonra yaptığım Ermeni soykırımı araştırmalarından birinde, hiç ummadığım bir anda önce eşinin izine ve sonra da onun ‘genç yaşta kaybettiği ilk eşi’ olarak, Elisabeth’in ismine rastladım. O an bir hoş olmuştum, gözlerimin dolduğunu hatırlıyorum.
O gün okuduklarımdan öğrenebildiğim kadarıyla Elizabeth B. Dwight, 1800’lü yıllarda Konstantinopel’de yaşamını yitiren genç bir kadındı. O dönemde doğu misyonunda yer alan Amerikalı din adamlarından Harrison Gray Otis Dwight’in eşi olarak Konstantinopel’e gelmişti. New England’lı köklü bir ailenin geliniydi, kendisi de Massachusetts’li köklü bir ailenin kızıydı.
O güne dek ikimizin sırrı olan şeyi başkalarının da biliyor olmasından nedense pek hoşnut olmadığımı anımsıyorum. Elizabeth’in mezar taşı çoktan hoyrat zamanlara kurban gitmişti ve ben o taşın o zamanlar çektiğim fotoğrafını dahi bulamıyordum artık. Bir zaman sonra internet ortamında eşinin anılarını ve mektuplarını buldum. O acılı dönemi anlatan sevgi dolu satırlarını ne yazık ki o zamanki teknik bilgimle korumayı beceremediğimi farkettiğimde, yüreğim sızlamıştı. Sadece 2013 yılında facebookta paylaştığım notlarım kalmıştı elimde. Üstine üstlük artık ülkeme girmemde de yasal engel vardı. Bir Ermeni dostumdan Elizabeth’in mezar taşının fotoğrafını çekmesini rica ettiğimde acı bir sürprizle karşılaştım. Oralar benim bıraktığım gibi değildi artık ve o taş da bilinmezlere karışmıştı.
Yıllar sonra, araştırmacılara yönelik bir sitede nadir kitapların tıpkıbasım halinde ısmarlanabileceğini gördüm ve mucizevi bir şekilde 1840 yılında basılmış olan ingilizce orijinalin tıpkıbasımını oldukça uygun bir fiyata edinebildim. O sıralar iş arkadaşım olan sevgili Judith hayretler içinde kalıp bunun rastlantıdan öte bir durum olduğunu söylemişti; Eisabeth’i yaşatmak adeta misyonumdu.
Elizabeth’in eşinin, kendisinin ve yardımcılarının anılarıyla onun kısacık yaşamına yıllar sonra da olsa dahil olabildim.
Elizabeth B. Dwight, 1800’lü yılların ilk çeyreğinde eşi ve bir misyoner ekibiyle birlikte görev gereği önce Malta’ya ve sonra Konstantinopel’e geliyor ve burada Pera’ya yerleşiyor. Mutlu olduğunu düşünebileceğimiz dindar bir ailenin gencecik annesi oluveriyor zamanla. Dört oğlunun yanısıra cemaat işleriyle uğraşıyor. Gencecik haliyle sevilen ve hatta sayılan bir cemaat öğesi haline geliyor.
Yaz aylarını onlar da diğer Pera’lılar gibi, San Stefano’da geçiriyorlar. Ancak 1837 yazında kolera ve ardından veba salgını baş gösterince, San Stefano karantina bölgesi ilan ediliyor ve Elizabeth eşi, çocukları ve yardımcısıyla buradaki yazlık dairelerinde mahsur kalıyor. Cemaatten bir aile, Elizabeth’in ilk hastalık belirtisinde henüz emzirmekte olduğu bebeği Charles’ın dadısıyla birlikte Pera’ya dönmesini sağlıyor. Bu arada üçüncü oğlu olan John’un da amansız hastalığa yakalandığını gözlüyorlar. Pera’dan belli aralıkla gelen hekim, kolera ile başlayıp veba ile devam eden salgında hastalarına uygun ilaç bulmakta ve karantina bölgesine giriş izni almakta güçlük çekmeye başlıyor.
Ne yazık ki Elizabeth 1837’nin temmuz ayında veba sonucu önce birbuçuk yaşındaki oğlu John’u yitiriyor ve hemen ardından, dört gün sonra kendisi de terkediyor, doyamadığı dünyayı. Arkasından yazılanlara göre, ‘sonsuz sevgi diyarında rabbin ve kurtarıcının merhametine’ sığınıyor. Okyanuslar ötesine haber zamanın koşullarınca geç ulaştığından ve karantina nedeniyle uzak yerleden katılımın imkansız olması nedeniyle, cenazesine sadece az sayıda cemaat üyesi katılabiliyor.
Şimdi Elizabeth ve John, az önce dokunduğunuz yerde koyun koyuna yatmakta.
Şimdi ve sonsuza dek…
Ayastefanos o günlerde karantina bölgesi ilan edildiğinden, mezarlığın bu bölümü o menhus hastalığın pençesinden kurtulamayan hıristiyan İstanbul’lulara ayrılmış. Ülkemizin hoyrat milli gelenekleri gereği, şu anda o insanların yattığı yerlerde çocuklar oynuyor, anneler sohbet ediyor, akşamları berduşlar kafa çekiyor. Tek teselli, ön alanda, çarşının yanında minicik bir bölgenin koruma altında bir şapel ve ruhban mezarlığı olarak kalabilmiş olması. Bu alan Vatikan mülkü ve burada din adamlarının yanı sıra ünlü oryantalist ressam Amadeo Preziozi’nin de mezarı var.
Anlatımızda çarşı olarak bahsettiğimiz alanda bugün Mor Efrem Süryani Kadim Ortodoks Kilisesi bulunmaktadır. Duaları bir zamanlar o toprakta dinlenen karantinalı hıristiyan ahalinin ruhunu şad eylesin.
Evet, sevgili Elizabeth, sırrımızı yıllar sonra yeniden birileriyle paylaştım. Neden olduğunu bilmiyorum, ama buradaki dostlarımın da seni tanımasını istedim. Hepsi çok değerli, çok güzel insanlar. Tanısabilseydin, sen de severdin onları.
Dilediğince, inandığınca dinlen. Biliyorum, doğduğun topraklardan uzaktasın. Bunu da ben anlarım, bir de dostlarım anlar, benim yaşlanmayan sevgili kızkardeşim Elizabeth.
R.I.P.
