HOCAM NEŞET GÜNAL
Dr. Oya Abacı
“Neşet Günal’ın insanları tablonun dışına bakarlar hep, kendilerini izleyen kişilerle sessiz bir diyalog kurarlar. Bu sessiz diyaloğun sözcüklere dökülen yankısı onların bakışlarında dile gelir sanki. Bize kendi yaşamlarını anlatırlar. Acımasız bir dünyanın bireyleri olarak içinde yaşadıkları katı gerçekliklerin sözünü ederler.” Kaya Özsezgin
Neşet Günal’ın resimleriyle ilk tanışmam 1976 Eylül ayında bizlerin kısaca Akademi dediği İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi (İDGSA) Yüksek Resim Bölümünü kazanıp İstanbul’a gelmemle oldu. İlk yıl bütün bölümler ortak “Temel Sanat Eğitimi” derslerini alırken aynı zamanda resim bölümü öğrencileri olarak bir sonraki yılın atölye seçimlerini yapmak için atölyeleri ziyaret ediyor, atölye hocalarını tanımaya çalışıyorduk. Beş atölyeden biri olan figür ağırlıklı resim eğitimi veren Neşet Günal Atölyesi ilgimi çekmişti. Akademi öncesi yıllarımda, ders dışında kalan zamanlarımda evde resim yapıyor olmamdan dolayı, eve gelen değişik dergilerdeki Türk resim Sanatı ressamlarına ve resimlerine aşinaydım. Ancak Neşet Günal’ın resimleri farklıydı. Onun resimlerinde güzel, sürmeli iri gözlü köylü kadınları yoktu. Şiirsel anlatımla betimlenmiş köy yaşamı, besili, parlak tüyleri olan koyun ve keçileri, kent yaşamı ve kentin bakımlı insanları da yoktu. Orta Anadolu’nun emekçi aileleri, yoksul insanları, çorak topraktan verim almaya çalışan, hayatın yükü altında ezilmiş, gene de dik durmaya çalışan, hayatın zorluğuna direnen insanlarının çarpıcı gerçeği vardı.
Ankara’da doğup büyümüş biri olarak oldukça steril bir yaşam sürdüğümü anladığım yıldı 1976 yazı. Lise mezuniyeti ile İstanbul arasındaki ağustos ayında Hacettepe Üniversitesinin bir araştırmasına anketör olarak katılmış, bir ay her gün Ankara’nın dış çeperlerindeki kendiliğinden oluşmuş mahallelerinde verilen adreslere gitmiş, konusu “erken doğum ve düşükler” olan araştırmanın verilerini toplamak için birçok genç kadınla konuşmuştum. Memleketlerinde iş-aş bulamayıp bir umutla göç ettikleri taşlı tepelerde yolu bile olmayan semtlerin derme çatma evlerine sığınmış insanları tanımıştım. Korkunç bir yoksulluğun olduğu, olumsuz koşullardaki hayatların, geleneklerin kıskacında kendinden yaşça çok büyük olan kocalarının yanında sessiz bir kabullenişle yaşayan genç kadınları, çaresizlik ve hayatın zorluğu bakışlarına yansımış olduğu erkekleri görmüştüm. Ülkenin başkentinde, Cumhuriyet kazanımlarının merkezinde her türlü modern yaşamın sürdüğü Ankara’da biz de yaşıyorduk, kısıtlanmışlıklarla sefalet içinde biri diğerinden pek de uzakta olmayan başka bir Ankara’da onlar da yaşıyorlardı. İşte bir başka Ankara’nın insanlarını bir yanıyla Neşet Günal’ın resimlerinde bulmuştum.
Seksen öncesi ülkenin haraketli yıllarında, insandan yana yüreği çarpan her genç gibi resimlerine sıcacık bir ilgi duymuştum. Elbette ki atölye seçimim Neşet Günal atölyesi olacaktı ve oldu da. Böylece hocayı ve resimlerini daha ayrıntılı tanıma olanağı buldum.
Neşet Günal (1923-2002) Nevşehir’de doğmuş, Devlet Güzel Sanatlar Akademisini 1946’da bitirmiş, Avrupa sınavını kazanarak 1948’de devlet burslusu olarak Paris’e “Fresk ve Duvar Resmi” uzmanlık öğrenimi için gönderilmişti. Resim çalışmalarını kısa bir süre Andre Lhote, sonra Fernard Léger atölyesinde, kısmen de serbest olarak sürdüren sanatçı Fransa’da, İtalya’da, Japonya’da geziler ve müzelerde incelemeler yapmış, 1954’de yurda döndüğünde, Güzel Sanatlar Akademisi’nde öğretim görevine başlamıştır. Yurt içinde ve yurt dışında çeşitli sergilere katılan, özel sergiler açan, bir çok müzede eserleri bulunan sanatçı 1983’de Mimar Sinan Üniversitesi’nden kendi isteğiyle emekliye ayrılmıştır.
Sezer Tansuğ “Çağdaş Türk “Sanatı” kitabında sanatçıyı “Neşet Günal figüratif resim alanında kararlı bir seçimle, iri figürlerden oluşan büyük boyutlu kompozisyonlarıyla dikkat çeken bir sanatçıdır.” diye anlatır.
“Fransa’da bulunduğum senelerde sanat, sanatçı, sanatçının toplumdaki yeri ve sorumlulukları üstüne etraflıca düşündüm ve öğrendim. Tek kurtuluş yolunun “bize özgü” olanı bulabilmek olduğunu da öğrendim.” Neşet Günal
Neşet Günal, Paris’teki uzmanlık eğitimi aşamasında Fernand Léger’in öğrencisi olmuş, yurda döndükten sonra başlangıçta Léger’in etkilerini yansıtan allegorik nitelikte kompozisyonlar meydana getirmiş olsa da Avrupa’da ki eğitiminde edindiği deneyim ve bakış açısı ile içinden geldiği Orta Anadolu köy yaşamının izlenimlerini sentezleyerek kendine özgü bir üslubu yaratmıştır.
“…Resimde insanı temel unsur alma gereğine iyice inandım, tek çıkış yolu bu idi. Fakat inanarak, içtenlikle, insanı insan olarak yaşayarak…” Neşet Günal
Neşet Günal’ın resimleri doğup büyüdüğü Orta Anadolu doğasını ve “Toprak Adam” dediği toprakla geçimini sağlayan insanlarını, onların yaşam koşullarını ve doğa ile mücadelesini anlatan büyük boyutlu kompozisyonlardı. Kaya Özsezgin Neşet Günal’ın resimleri için “Bir ev yıkıntısı önünde, bir duvar dibinde, bir kapı eşiğinde, bir korkuluk gölgesinde ya da kırsal bir doğa parçasının ortasında bekleşen insanları, kadınlı-erkekli, çocuklu grupları, Orta Anadolu yaylasının trajik yaşamını, bu yaşamın gerilimli dünyasını düşündürtür bize.” der.
Neşet Günal sanat yolculuğu boyunca “Yaşantı”, “Duvar Dibi”, Kapı Önü, “Toprak Adamları”, “Korkuluklar”, “Toprağa Öykü” resim serileri oluşturmuştur. Kurak ve bereketten yoksun Orta Anadolu doğasını anlatmak için tuval üzerinde ince kum ile dokulu bir yüzey elde etmesi ile anlamı kuvvetlendirmeyi seçmiş, sağlam desen anlayışı ile beslenen resminin merkezine de insanı oturtmuştur. Resimlerdeki biçim ve anlam ilişkisi arasındaki bütünlük, izleyenin gözüne sorgulayıcı bakışlarla bakan figürler ve bedensel güç, yoğun emek gerektiren yaşamların ifadesi olarak el ve ayaklardaki abartıyla oluşturulur. Böylelikle slogandan uzak ama düşündürücü, sorgulayıcı bir gerçekçilik anlayışı ile “İnsana ait ne varsa her çağda ve her coğrafyada geçerlidir” sözünü doğrulayan evrensel bir yaklaşımı benimser.
Toprağa Övgü – Fransız sanatçı, Ressam J.F. Millet’ye Saygı resmi ile şiirsel bir dil benimsemiştir. Fransız köylüsü ile Anadolu köylüsünün paralel yazgısına bir gönderme, kültürler arası bir bağ kurmuştu. Millet’e olan sevgim nedeniyle bu anıtsal resimlere hayran kalmıştım. Ancak korkuluklar serisi ile Neşet Günal toprağa bağlı insanların yaşamlarını yansıtmanın çok ötesine geçmiştir. Yaşam ve ölümü sorgulamış ve sorgulatmıştır.
Korkuluklar dizisine 1980’ler de başlamıştır. Benim de en sevdiğim seridir korkuluklar. Burada merkezde olan toprak insanlarının yerine korkulukları yerleştirmiş, insanlar korkuluk sembolünün kenarlarında kalmıştır. Tarıma geçmiş topluluklarda insanların ürününü karga vb. kuşlardan koruma çabasıyla bulduğu çözümdür korkuluklar. Halen Anadolu tarım insanının bağ-bahçe, tarla ve bostanlarını korumak için insanı andıran, birbirine dikey ve yatay olarak bağlanmış ahşap dalların üstüne paçavra kumaşlar, kara poşetler giydirilerek, hayvan kafatasları kullanılarak yapılan bir çeşit heykelleri halen görmekteyiz. Neşet Günal bu işlevsel ve anonim yaratım oluşumları kendi resimlerine taşımış ve resimsel dilini ön plana çıkartıp korkuluk formunu özgünleştirmiştir.
Beral Madra, “Korkuluklar” serisi için “Günal, korkuluklarına her resimde değişik giysiler, şapkalar, giydirerek, çevresine değişik düzende insanlar yerleştirerek, bu diziye kendi içinde bir çeşitlilik ve devinim kazandırmıştır. Bu çeşitlilik rastlantısal değildir. Anadolu insanının ölüm ve yaşam arasında karşılaştığı ayrıntıların bir dökümüdür.” der.
İlk çağ neolitik dönemden bu yana birbirini kesen dikey ve yatay çizgisel sembollerin varlığını bilinir. Dikey yaşamı, yatay ise ölümü sembolize ettiği kabul edilir. İnsanın ilk sembollerinden biriyle ilişkili olan “Korkuluklar” toprağa bağlı insanların yaşam mücadelesini anlatan güçlü bir semboldür. Aynı zamanda ihtiyaçtan oluşturulsa da anonim aklın yarattığı ilk heykel formlarıdır. Neşet Günal yaratılan bu formları resimlerinin öznesi yaparak yeniden yaratmıştır. Neşet Günal’ın korkulukları baskın bir form olarak neredeyse tuval yüzeyini tamamen kaplar. Boş kalan yerlere insanları, köyü, evleri, doğayı, kuru dikenli bitkileri vb. yerleştirir. Bizlere yaşam ve ölüm arasındaki hayatları sorgulatır.
Başından beri sanatın toplumsal bir işlevi olduğuna inandım. Sanatın yararlılığı ile gerçekliği arasında yakın bir ilinti var…. Neşet Günal
Çağdaş resmimizde toplumsal ya da toplumcu içerikli sanatın içinde Neşet Günal’ın yeri yadsınamaz. Figürlerdeki (el-ayakların abartılması vb.) deformasyonlara, kontürlere karşın resimlerindeki gerçeklik konunun özünden kaynaklanır. Figürleri her zaman güçlüklere, acımasız doğa koşullarına direnen ama gözlerinde hayat ışıltısı olan insanlardır. Mehmet Ergüven’in dediği gibi Kuru çorak toprakta yetişen dikenli çalılar bile, insanın onurlu direnişine eşlik eden simgelerdir.
Temel Sanat Eğitimi aldığımız ilk seneden sonra dört yıl Neşet Günal Atölyesinde resim eğitimim başladı. Neşet Günal hocamızdı, arkadaşımız değildi. Atölyeye girdiğinde sigara içen arkadaşlarımız hemen ellerini arkaya götürür, sigaralarını saygı gereği saklarlardı. Bir keresinde bir sigara da bana verin çocuklar demişti. Gene de yanında sigara içmekten kaçınılırdı. Öğrencilerine belli bir mesafeyle yaklaşırdı. Dostum diye hitap ederdi bizlere. Bu bile hoca öğrenci arasındaki güven ve saygının oluşmasında önemli bir etkendi. Yumuşak bir üslubu vardı, aynı ses tonuyla çalışmalarımızı değerlendirirdi. Sesini yükselttiğine şahit olmamışızdır.
İlk yıl yoğun kara kalem desen eğitimi aldık. O yıllar kütüphanenin dışında ulaşabileceğimiz resim ve ressamlarla ilgili fazla kaynak yoktu. Kütüphanede Van Gogh’un kitaplarını karıştırmış, ağaç tutkumla O’nun çizdiği ağaçları kara kalem bol bol çalışmıştım. Hoca’ya çalışmalarımı heyecanla gösterdiğimde bana harika çok güzel çizimler demişti. Sonra da gülümseyerek “aynı Van Gogh gibi başarılısın” diye eklemişti. Ama ustalardan bol bol çalışma yapın, bu sizler için çok yararlı demeyi de ihmal etmedi.
Unutamadığım, yıllar sonra daha da önemsediğim bir başka anım benim için ders gibiydi. Diğer atölyelerden arkadaşlarımı ziyaret ettiğimde öğrendiğim bir tekniği uygulamış, kâğıt yüzeyine kömür kalem tozu sıvayarak gri orta ton yapmış, koyu tonları kömür kalemle, açık tonları da silgi ile silerek yumuşak geçişlerin olduğu portre çalışmamı tamamlamıştım. Hocam baktı baktı ve asistanı Neşe Erdok’a dönerek, “Neşe, iyi resim ile güzel resim arasındaki farkı öğretmediniz mi” dedi. Yıllar sonra üniversitede sanat ve estetik dersi verirken hep bu uyarıyı hatırlamışımdır. Neşet Günal Atölyesinde sanılanın aksine kendi tekniğini, üslubunu aktarma üzerine kurulu bir eğitim, reçete vermedi bize. Bazılarımızın mezun olmadan, benim gibi bazılarımızın da yıllar sonra farkına vardığımız, keşfettiğimiz düşünsel alanda bir bilinç geliştirme üzerine yoğunlaşan eğitim süreci yaşamıştık. Keşke 80 öncesinin hareketli yıllarında daha çok zaman ayırabilseydim atölye eğitimime, buna çok hayıflanmışımdır.
Neşet Günal’ın resim yolculuğunu tabi ki izlemeye devam ettim, ancak kendisiyle mezuniyetten sonra ilk ve son görüşmemiz 1990 yılında İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’ndeki “Toplu Sergi” adındaki kişisel sergisinde oldu. O yıllar benim de Resim ve Heykel Müzeleri Derneğini yönettiğim yıllardı. Konuşup sohbet etmiştik.
Daha sonra ki sohbet dolaylı oldu. Garanti Sanat Galerisi’nde 1995 yılında açtığı sergiye M.Ü. Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği öğrencilerimi göndermiştim. Bu bir ödevdi ve sergi deneyimlerini ve resimleri hakkındaki görüşlerini yazmalarını istemiştim. Sizin öğrenciniz şimdi bizim hocamız diye söylediklerinde çok sıcak karşılamış ve onlarla sohbet etmiş, resimleri tek tek anlatarak gezdirmiş. Çoğu Anadolu’dan ilk kez İstanbul’a gelen öğrencilerim, çekingen gittikleri sergiden oldukça mutlu döndüklerini ödevlerine yazmışlardı.
Yakın zamanda eşimin bir konu için yaptığı arşiv taramasında bulduğu belge heyecanlandırmıştı bizi. TİP (Türkiye İşçi Partisi) tarafından 1965 yılında ( 1.mart – 15 mart 1965) İstanbul Şehir Galerisi’nde düzenlenen 2. Resim Sergisi’nde eserleri sergilenen sanatçılar içinde Abidin Dino, Avni Arbaş, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Balaban, Şadi Çalık ile birlikte Neşet Günal’ın adını görmek gerçekten gurur vericiydi. Kaynak:TÜSTAV (Türkiye Sosyal Araştırmalar Tarih Vakfı) arşivi.
Şunu da eklemeden yazıyı bitirmek istemedim. Akademi, hep Batı Sanatı eğitimi verdiği iddiası ile bazı çevrelerce hedef altındaydı. Türklerin yarattığı güzel sanatlar eserlerinin nasıl yapıldığını öğretecek, Türk sanat eserlerini aslına uygun şekilde onaran, yeni camileri inşa eden ve onlara bağlı sanat eserleri yapan, Türk sanat eserlerine ait motif, çizgi ve üslubunu çağdaş mimari ve dekorasyona zevkle aktaran ustaları yetiştirecek Akademiye alternatif ayrı bir Türk Güzel sanatlar Yüksek Okulu kurulması dayatması bir çok kez gündeme gelmiş. Bu girişime karşı Akademi Resim Bölümü Başkanı olarak Neşet Günal görüşünü şöyle açıklamış ve diğer bölüm başkanları gibi kurumuna sahip çıkmıştır.
“Türk Güzel Sanatlar Yüksek Okulunun kuruluşu belli bir gereksinimi karşılamaktan çok, politik gereklilikten kaynaklanır görünmektedir. Okulun adı bile kendi çelişkisini içinde taşımaktadır. Soruna çözüm getirmeyecektir. Gene gerçek çözüm Akademinin kendi içinde oluşturduğu girişimlerden sağlanacaktır.”
Sevgili hocamı saygı ile anıyorum.
Neşet Günal Resmi web Sitesi https://nesetgunal.org
Sezer Tansuğ, “Çağdaş Türk Sanatı Tarihi”, Remzi kitabevi
Neşet Günal Urart Sanat Galerisi 1988 Sergi Kataloğu
Neşet Günal Garanti Sanat Galerisi 1995 Sergi Kataloğu
TÜSTAV (Türkiye Sosyal Araştırmalar Tarih Vakfı) arşivi.
Akademi’ye Karşı “Türk Güzel Sanatlar Yüksek Okulu” Kurulması Girişimi ve Ardındaki Oyunlar. Hasan Önsipahioğlu’nun haberi, Kişisel arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivinden alınmıştır
