KELİMELERİ KENDİMİZİN KILMAK
Ayşe Lebriz Berkem
Mevzu, yalnızca ne söylediğimiz değil; söylediğimizin sorumluluğunu alıp almadığımızdır. * (Agah Aydın)
Cate Blanchett’in, Japonya Sanat Derneği’nin daha önce Federico Fellini, Akira Kurosawa, Jean-Luc Godard, Martin Scorsese, Judi Dench, Catherine Deneuve ve Ang Lee gibi sanatçılara verdiği Praemium Imperiale Ödülü’ne tiyatro/sinema dalında layık görülmesi oldukça yankı uyandırdı. Törende yaptığı konuşmayla da kalpleri yeniden fethetti. Konuşmasının bu denli etkili olmasının nedeni yalnızca muhteşem bir ses tonu, şiirsel ve sakin üslubu, akıcılığı ve şahane telaffuzundaki özen değildi; konuşmasının içeriği de en az bunlar kadar güçlüydü. Çok etkilendiğimi söylemeliyim.
Cate Blanchett
Konuşmasına sürrealist sanatçı Leonora Carrington’ın bir sözünü hatırlatarak başlaması da etkileyiciydi: Söyleyemediğimiz o kadar çok şey var ki: sanat bu yüzden var.
Ardından şöyle devam etti:
Ben kelimelerle hep biraz mücadele etmişimdir. En özenle seçilmiş sözcükler bile bazen hayal kırıklığı yaratabilir, yanlış anlaşılmalara yol açabilir, ayrıntılara takılıp kalabilir ya da insanlar arasında bir bağ kurmayı başaramayabilir. Çoğu zaman kelimeler, gerçekte hissettiklerimizin çok gerisinden geliyormuş gibi görünür. Ve yine de işte buradayım; bir oyuncu olarak, karşınızda konuşuyorum.
Oysa benim mesleğim, kelimelerin tam merkezinde yer alıyor. Oyunculuk, en kötü halinde sözcükleri harfi harfine yorumlamanın bataklığına saplanabilen; en iyi halinde ise insanları sözsüz bırakabilen bir meslek. Bir başkasının kelimelerini alıp onları kendinize ait kılmak, son derece karmaşık, zihinsel ve dilsel bir süreçtir. Önce o sözcüklerle derinden, neredeyse bedensel bir düzeyde bağ kurmanız gerekir. Ardından onları yorumlayarak seyirciyle buluşturmanız, onların içinde bir karşılık ve yankı yaratmanız gerekir. Belki de bu yüzden sürekli anlamın ve imkânın peşindeyim. Söylenenlerle söylenmeyenler arasındaki boşlukta… İnsanların söylemeye çalıştıklarıyla, keşke söylemiş olsalardı dedikleriyle ve keşke hiç söylememiş olsalardı diye düşündükleri arasındaki boşlukta. … Çoğu zaman yeterince anlamadan konuşuyor ve davranıyoruz. Bunun farkında bile olmadan, kendimizi sorgulamadan, bağlamın gerektirdiği duyarlılığı göstermeden ve sözlerimizin sonuçlarını düşünmeden… Bir kadın olarak bu kuşku çoğu zaman özgüven eksikliği şeklinde yorumlanıyor. Oysa mesele bu değil. Bu kuşku, benim sanatsal başlangıç noktam. Bana dinleme, görme ve hissetme imkânı veriyor. O kuşkuyu ortadan kaldırmaya yönelik çabayı algılamamı sağlıyor. Ve onunla birlikte, onun bir sonucu olarak, yaratma dürtüsü güçleniyor; beni harekete geçiriyor… Şüphe sayesinde kendime şunu söyleyebiliyorum: Bu metni, bu düşünceyi, bu talebi ya da bu öneriyi bütünüyle anlamıyor olabilirim. İşte tam da bu yüzden kaybedecek hiçbir şeyim yok… Şüphe beni daha açık fikirli, daha bilinçli ve daha derinlikli riskler almaya yöneltiyor. Ancak zaman geçtikçe ve insan biriktirdiği deneyimlerle sözüm ona bir kariyer inşa ettikçe, bütün bu kuşkulara rağmen risk almaya devam edebilmek cesaret gerektiriyor. Bu, disiplin ve titizlik gerektiriyor.
Kaç kez izledim, kaç kez dinledim bilmiyorum. Beni; hâli, tavrı, duruşu ve belagati etkiledi. Ve konuşmasının anlam yüklü olması da… Cümleleri üzerinde tek tek düşünmeye doyamadım, desem yeridir. Bir oyuncu olarak kelimelerin tam merkezinde dururken buluyorum kendimi. Sözcükleri harfi harfine yorumlamanın bataklığına saplanmamak için çabalıyorum. Çünkü oyunculuğun kelimeleri ezberlemekten ibaret olmadığına inanıyorum. Kelimeleri ağzında yuvarlayan, söylediklerinin anlaşılıp anlaşılmadığı kaygısını taşımayan, kelimelerin ağırlığını hissetmeyen, sessizliğin gücünü önemsemeyen bir oyuncu kalmasın isterim. Yirmi yılı aşkın hocalık hayatım boyunca öğrencilerime hep şunu söylemeye çalıştım: “ezber yapmayın, anlamaya çalışın.” Çünkü bütün çabam, bir başkasının kelimelerini alıp onları kendimize ait kılmanın yolunu yöntemini araştırmak.
Hâlâ bu çabamda ısrar ediyorum.
Yıllar önce bir oyunun provasındaydık. Prömiyere de on beş gün kalmıştı. Bir öğrencimin ezberinin tam olmadığını fark ettim. Bana “ezber yapmayın demiştiniz!” dediğinde kalakalmıştım. Demek ki eksik anlattığım bir şey vardı. Oyuncunun, metni sular seller gibi söylemeye başladığı ve bunu kendisinin bile fark etmediği o nokta; arayışların, denemelerin, kabullenişlerin ve reddedişlerin ve sözcüklerle yapılan sayısız eskizin sonucuydu. Bu süreç, kelimeleri kendine ait kılma süreciydi. Benim için “şu tarihe kadar ezberleyin” denilerek tamamlanacak bir şey değildi bu. Ama eksik bıraktığım bir şey olmuştu besbelli. O zaman ezberlemek ile anlamak arasındaki nüansı detaylandırarak anlatmaya çalışmıştım.
Bir gün de bir öğrencimle aynı oyunda çalışırken, benim oynadığım karakterin kelimeleriyle hemhâl olmaya çalıştığım bir provada bana serzenişte bulunmuştu. Ezberimi yapmayacağımdan endişe duyduğunu söylemişti. Bilmiyordu ki benim ezberle bir derdim var. Oyuncunun bir konu mankeni olmadığına inandığımdan metni, kelime kelime, motamot söyleyeceğim diye kendimi baskılamıyordum. Çünkü bunun oyunun derinleşmesini, anlam kazanmasını ve renklendirilmesini engelleme tehlikesi vardı. Ama o anda bunu anlatmanın beyhudeliğini hemen kavramıştım. İnanın, tiyatro sanatını icra eden birinin tek derdinin ezber olmasını anlamakta zorlanıyorum. Doğaçlama benim için vazgeçilmez, keyifli ve yaratıcı bir süreç. Metnin doğaçlamasında da hazır kalıpları kırmak, yeni çağrışımlar ve yeni anlamlar üretmek için benzer bir arayışa ihtiyaç duyuyorum.
Burada sözünü ettiğim şeyin metni değiştirmek olduğu yanılgısına düşenlere ise şunu söylüyorum: Yazarın bir kelimeyi, bir cümleyi yazarken harcadığı emeği; geçtiği yolculuğu ve o kelimelerin altında yatan düşünceyi, felsefeyi, anlamı düşünün. Benim de oynadığım karakterin cümleleriyle mesaimin olması çok normal, değil mi? Oldum olası yazarın yazıp bitirdiği o sözcüklerle derinden bağ kurmanın yollarını araştırıyorum. Söylediklerimizin sorumluluğunu aldığımızda oyunu seyirciyle buluşturmamız gerektiğine inanıyorum. Nihayetinde hedefimiz izleyende (ya da dinleyende) bir karşılık bulmasını, oyunumuzun bir yankısının olmasını sağlamak.
Kelimelerin ağırlığını taşımak ve kelimelerle hemhâl olmak için yaptığımız bütün bu çalışmalar, araştırmalar, denemeler, “yorumcu” olmak için atılan ilk adımlar. Bu yüzden kelimelere sırtımı dayamak yerine o kelimelerle “eskiz” çalışmaları yapmaktan yanayım. Bununla şunu kastediyorum: Sanki o kelimelerle ilk kez karşılaşıyormuşçasına keşfe çıkmak; onların çağrışımları ve imgeleri üzerinden oyunu yapılandırmak; bir kelime yerine oturana kadar onun çevresinde dolaşmak ya da onun yerine ikamet edecek başka kelimelerle düşünmek ve sessizliğin içindeki cümleleri duyabilmek.
Yıllar önce Edip Cansever’in “Masa da masaymış ha” şiirinde masaya bir çok nesneyi koyması gibi ben de masaya kelimeleri koyduğumu fark ettim. Önce kelimelerin bize ne çağrıştırdığına bakıyorum. Sonra yarattığı imgeye… İlk kez karşılaşıyormuşçasına inceliyorum onları. Düşünün: Her gün yürüdüğümüz bir yolda bile fark etmediğimiz ne çok şey var. İşin keyfi, incelikleri keşfetmek. Merak etmek. Yeniden düşünmek.
Yıllar önce izlediğim Lee Chang-dong’un Poetry filmi, konuşma derslerinde yıllardır anlatmaya çalıştığım şeyi güçlendirmişti. Filmin başkahramanı Mi-ja, günlük kelimeleri unutmaya başladığını fark edince doktora gider ve erken evre alzheimer olduğunu öğrenir. Bir süre sonra toplum merkezinde gördüğü bir duyuru üzerine şiir atölyesine kaydolur; amacı, tek bir şiir yazmaktır. Atölyede öğretmen bir gün masanın üzerine bir elma koyar ve öğrencilerinden bu elmayla ilgili bir şiir yazmalarını ister. Ama önce onlardan elmaya gerçekten bakmalarını ister. Tanıdık bir ‘şeye’ alışkanlıkla bakmak yerine, onu yeniden görmelerini; dikkatle yaklaşmalarını ve duyularıyla keşfetmelerini… Çünkü bazen bir şeyi gerçekten görebilmek için, ona ilk kez karşılaşıyormuşuz gibi bakmamız gerekir.
O sahneyi izlediğimde konuşma derslerinde yapmaya çalıştığım şeyin bu olduğunu anladım. Kelimelerle ilk kez karşılaşıyormuşçasına merak içinde olmak ve anlamını bildiğimizi sandığımız şeye şüpheyle bakmak. O kelimelere yeniden zihinsel bir mesai harcamak. O yüzden bizim işimiz, durup incelikleri keşfetmek. Tam da Cate Blanchett’in söylediği gibi…
Düşünmeden kesin hükümlere varan insanların çoğaldığı, belirsizliklerle dolu bir dünyada, şüphenin yaratıcı süreç için vazgeçilmez olduğuna inanıyorum. Çünkü mücadeleyi başlatan, sorgulamayı ve keşfetmeyi mümkün kılan şey şüphedir. Konuşmayı ve bağ kurmayı mümkün kılar.
Tam da bu yüzden “ezbere” karşıyım. Bunun tepki çekeceğini biliyorum. Ama ezberci ve itaatkâr yapıya karşıyım. Metnin pasif bir şekilde hafızaya atılması yerine; deneyim, sorgulama ve eleştirel düşünme yoluyla kalıcı hale getirilmesini savunuyorum. Elbette metni eksiksiz tekrarlayabilecek biçimde akılda tutma yeteneği bizim mesleğimiz için çok kıymetli. Ancak düşünmeyi, sormayı ve sorgulamayı, derin anlamayı ve anlamlandırmayı, analitik düşünmeyi yok edici sisteme karşıyım.
İbn Haldun’un başyapıtı Mukaddime’de tarif ettiği gibi…
“Bilimde uzmanlaşmak ve kalıcı bir yetenek (meleke) kazanmak; kuralları ve metinleri ezberlemekle değil, bilimsel tartışmalar, münazaralar ve meseleleri zihinde derinlemesine muhakeme etmekle mümkündür.”
Mesele tam da bu. Ezberlerken, artık bir şeyi kesin bir hükme bağladığımızda, şüpheye yer bırakmıyoruz. Şüpheye yer bırakmadığımızda ise keşfedilecek ayrıntıların önünü kesiyoruz. Ben bilmediğim yerlere dalmak istiyorum. Bildiğimi sandığım yerlere yeniden ama başka bir gözle bakmak… Önümdeki metin de böyle benim için. O yüzden şüphe, gerçekten de yaratıcılığı tetikliyor.
Oyuncu olarak bir karakteri inşa ederken sorumluluğumuz yalnızca söylediklerimizden ibaret değildir; olmamalıdır. Oynadığımız karakterin suskunlukları da oyuna dahildir. Hatta çoğu zaman asıl anlamın, sözcüklerin arasındaki o beyaz boşluklarda ortaya çıktığını söyleyebilirim. Söylenenlerle söylenmeyenler arasındaki boşluğu sezmek; insanların söylemeye çalıştıklarıyla, keşke söylemiş olsalardı dedikleriyle ve keşke hiç söylememiş olsalardı diye düşündükleri arasındaki boşluğu fark etmek ayrı bir itinayı gerektirir. Harfler, kelimeler, cümleler bu itinayı hak ediyor.
Bir acıyı tarif etmeye kalktığımızda kelimelerin kifayetsiz kaldığını biz Orhan Veli’den öğrendik.
Bilmezdim şarkıların bu kadar güzel,
Kelimelerinse kifayetsiz olduğunu,
Bu derde düşmeden önce.
Jay-Jay Johanson’un “Far Away” şarkısında da şöyle bir söz vardır: Her kelime bıçak gibidir; ama sessizlik insanı iki kat daha derinden yaralar.
John Cage’in “Sessizlik içinde her zaman görülecek, duyulacak bir şeyler var.” demesi gibi… Bana göre oyuncunun sorumluluğu onun duyulmasını sağlamaktır, oynadığı karakterin sesini bulması gerektiği gibi…
Karakterin sesini bulmak, fiziksel özelliklerinden söz etmiyorum. Onun yaşanmışlığına, hafızasına, toplumsal konumuna, dünyayla kurduğu ilişkiye ve kimliğine dair oluşan sesten söz ediyorum. Onun dünyayı nasıl algıladığını, neye inandığını ya da inanmadığını, neyi söyleyebildiğini, neyi gizlediğini, neye öfkelendiğini, neye sevindiğini, neden utanç duyduğunu ya da suçluluk duyduğunu, hangi koşullarda ne tepki verdiğini, vb kastediyorum. Çünkü ses, yalnızca işitilen değil, bir karakterin ifadesi de aynı zamanda.
Her insanın kendine has bir ses rengi var. Parmak izi gibi bütünüyle değişmez bir şey değil belki; yaşla, deneyimle, kullanılmayla, duygu durumuyla, hormonlarımızın değişmesiyle ve hayatın getirdikleriyle değişebiliyor. Ama yine de her ses, o kişiye özgü bir iz taşıyor: Yaşanmışlıklarının izini…
Oyuncu da kendi sesini bulmalı. Yaşanmışlıklarının izini taşıyan kendine özgü bir ses rengi olduğunu keşfetmeli. Sesimiz enstrümanımız bizim. Sesimizin anatomik ve fizyolojik özellikleri, sesimize kendine özgü bir nitelik kazandırır. Hangi karakteri oynarsak oynayalım, sesimizi kullanabildiğimiz ölçüde değişiklikler yapabiliriz.
Ama aslında bunların hepsi tek bir şeye bağlanıyor: karakterin anlam dünyasına…
Oyuncu, sesinin perdesini, şiddetini, ritmini, hızını, tonunu, rezonansını ve artikülasyonunu değiştirebilir. Bunların hepsi oyuncunun teknik olanaklarıdır. Oyuncunun özgünlüğü, sesini farklı anlam ve eylem ihtiyaçlarına göre yeniden düzenleyebilmesindedir. Ancak başlangıç noktası; neyi, neden, kime ve hangi koşulda söylediğini araştırmaktır. Oyuncu, bir düşüncenin, arzunun, korkunun, direncin, çelişkinin ve eylemin taşıyıcısı olduğundan kendi sesini kullanarak kendisine ait olmayan bir dünyayı görünür kılmaya çalışır. O zaman ses sadece anatomik bir yapıyı belirleyen bir enstrüman olmaktan çıkıp o karakterin anlam dünyasını yaratmaya başlar.
Özgünlük: Ses rengini değiştirmekte değil, sesin anlam üretme kapasitesinde.
Başka bir ses aramak yerine önce karakterin düşünce yollarından geçmeli. Onun patikalarından… Duygusundan… Yaşadıklarından…
Kullandığı sözcüklerden bir anlam yaratmaya çalışmalı. “Yaratmaya” dedim çünkü anlam bulunan değil, yaratılan bir şey. Tıpkı hayatımızın anlamını kendimizin yaratması gibi… Onu arayınca bulacağımızı sanmamız yanılgımızmış meğer.
Hayatın bana öğrettiğini ben de oyunculuğuma aktardım: Oynadığım oyunlarda anlamı bulmaya çalışıyorum. Yeni anlam ihtimalleri üretmeye ve prova sürecinde ihtimalleri deneyip nihayetinde birini seçerek güçlendirmeyi bir sorumluluk olarak benimsedim.
Agah Aydın’ın başta paylaştığım sözüne geleceğim:
“Mevzu, yalnızca ne söylediğimiz değil; söylediğimizin sorumluluğunu alıp almadığımızdır.”
Oyuncu, oynadığı karakterin söylediklerinin ve söyleyemediklerinin sorumluluğunu alan kişidir. Bu sorumluluğu taşımanın, bu yaratıcı süreçten geçtiğini gönül rahatlığıyla söyleyebilirim.
Söylediğimiz Söyleyemediğimiz her durum için “İyi ki sanat var.
