Konservatuvardan mezun olmuş ve stajımı yapmak üzere Bursa Devlet Tiyatrosu’na gitmiştim. Babam, beni Topkapı‘dan Bursa’ya uğurlamıştı. Bursa Devlet Tiyatrosunun kapısından içeriye girdiğimde kapıdaki bir görevliye “Ben İstanbul’dan geliyorum, stajyerim” demiştim. Görevli kişi de “Hoşgeldiniz, buyrun” demiş, ben de buyurmuştum! Hiç unutmuyorum tiyatronun girişinde bir bank vardı, sahnenin girişinin hemen yanında, bavulumu koydum, o banka oturdum ve beklemeye başladım. 

Hadi tahmin edin ne kadar beklemiş olabilirim? 

Süreyi söylemeyeyim. Bir süre! sonra dedim, “bu böyle olmayacak, herhalde benim bir şey yapmam lazım.” Kalktım görevlinin yanına gittim, “Benim bir yere mi gitmem lazımdı” diye sordum. Görevli “Evet, yukarı müdüriyete çıkmanız gerekiyor” dedi merdivenleri göstererek. Yukarıya çıktım, baktım müdüriyet yazıyor, çekinerek sekreter hanımın odasına girdim, dedim “böyle böyle ben İstanbul’dan geldim stajyerim, ismim Ayşe Lebriz” Neyse prosedürleri yaptık, kalacağım yer gösterildi ve iki senelik stajım başladı. 

Dünya iyisi bir sanat yönetmenimiz vardı; rahmetli Yalın Tolga bütün o dönemin stajyer sanatçılarını odasında topladı. “İlk projeniz bir çocuk oyunu ‘Akıllı Tavşan” dedi. “Şimdi söyleyin bakalım çocuklar, oyunda hangi rolü oynamak istersiniz?” Tek tek arkadaşlarım söyledi; ben sustum. Bana döndü “Ayşe, sen ne oynamak istersin?” dedi “Siz neyi uygun görürseniz efendim” dedim. Yalın Bey gayet kibarca “Sen ne oynamak istersin, diye soruyorum” dedi. Ben de “Siz neyi uygun görürseniz onu oynarım efendim” dedim. Yalın Bey en sonunda dayanamadı “Kızım senin oynayacağın bir rol var burada, o da tavşan rolü” dedi. Ben yine “Siz nasıl uygun görürseniz efendim” dedim. 

Aradan yıllar yıllar geçti mesleğimin başında, çiçeği burnunda bir oyuncuyum. O zamanki menejerim benim oyuncu olarak halimi tavrımı duruşumu, sanatsal yaklaşımımı anlamış olduğu için benim çok sevdiğimi de bildiği bir yönetmenin ajansa geleceğini haber verdi ve “lütfen gel, seni tanıştırmak istiyorum” dedi. Ben de havalara uçarak, büyük bir sevinçle koşa koşa gittim. İnanın bu yönetmenin bütün filmlerini izlemiştim ve üzerine bir cümle olsun edebilirdim. Ajansın bahçesinde oturduk. Başka tanıdığım tanımadığım oyuncu arkadaşlarım da vardı orada. Herkes yönetmene iltifatlarda bulunmaya başladı; filmlerini ne kadar sevdiklerini ne kadar beğendiklerini -tahmin edin işte- onlar anlattıkça anlattı, ben gittikçe istiridye gibi kabuğumun içine çekildim, görünmez oldum; o kadar görünmez oldum, o kadar görünmez oldum ki sonunda yönetmen döndü bana “Siz kimsiniz.” dedi. “Ben,” dedim… Hemen menejerim devreye girdi, “Ayşe”, dedi “şudur şudur budur falan…” anlatmaya başladı. Ben yine sustum.

İstanbul Devlet Tiyatrosunda çalıştığım onca yıl hem DT’de oyun oynuyorum hem dersler veriyorum hem özel tiyatro yapıyorum yani deli gibi çalışıyorum ama herhangi bir şey istemek için herhangi bir müdürün kapısını çalmadım, bir kişi hariç.  O da Galip Erdal idi. Dedim, “Ben şu kadar yıldan beri çocuklarla çalışıyorum. Sonra üniversite ve lisede tiyatro kulüplerinde oyun yönetiyorum. Üniversitede oyunculuk dersi de veriyorum. Bir kez etimden sütümden tüyümden faydalanın” demiştim hiç unutmuyorum. “Ayşe ne demek ne yapmak istiyorsun?” dedi. “Bir çocuk oyunu yapmak istiyorum.” dedim. Şahane bir oyun önerdim, edebi kuruldan geçti. Sanat yönetmeni arkadaşım, sezon kapanmadan oyuncu seçmelerini yapmamızı ama provalara Ağustosta başlamamızı istedi. Bir hafta sonra babam hastaneye kaldırıldı, oyuncu seçmelerini yapamadım. Babam vefat etti. Galip görevden alındı. İstanbul’daki ikinci çocuk oyununu yapmak, hayal oldu. Yıl 2007 ilk kez bir sanat yönetmenine “Merhaba” demiştim. İşin olup olmamasından çok daha önemliydi bu. O merhaba’da saklı koca bir dünya vardı.

Bundan yaklaşık iki ay önceydi sanırım. Galata’dan Tophane’ye iniyorum. Baktım karşıdan Emin Alper geliyor. Yanımdan geçti. Durdum. Dönüp “Merhaba” dedim. “Tebrik ederim, filminizi çok beğendim; çok da gurur duydum.” Şaşırdı. Yüzünde hoş bir tebessüm belirdi “Teşekkür ederim” dedi. “İyi günler” dedim. Yolumuza devam ettik.

Bundan otuz sene önceki Ayşe, bu merhabayı kendinden de karşısındakinden de esirgerdi. İnzivadaymış gibi çalışarak geçen yıllarım pek sosyalleşmeme izin vermediğinden içine kapanık kişiliğimle bir hayat kurmam zaman almıştı. 

Ben, benim projemim.

Çok iddialı bir cümle oldu farkındayım. Ama bu cümleyi acılarını dindirmiş bir “oyuncu” olarak söylüyorum. İçe dönüklük ile iletişim kuramamanın aynı şey olmadığını kendine öğretmiş biri olarak söylüyorum bunu. İçe dönük bir sanatçı da öyle ya da böyle bir kariyer inşa edebilir. Tekrarlıyorum sürekli “Sen sessiz, çekingen, düşünceli ve yalnızlığı seven biri olabilirsin; yine de gerektiğinde oyununu, üretimini, hayallerini anlatabilir, ilişkiler kurabilir ve profesyonel çevreni geliştirebilirsin.” 

Girişimcilik, doğam gereği benim için pek de kolay değil. Kadın girişimciler için zor, benim için çok daha zor. Toplumsal, politik, ekonomik ve kültürel normlardan kaynaklanan pek çok farklı cephede mücadele edilmesi gerekiyor. Diyelim ben atak, eylem odaklı, risk alan ve problem çözme yeteneğine sahip biriyim. Ama bununla bitmiyor ki iş! Bana girişimci muamelesi yaptıklarında benim “oyunumu” yani ürünümü satın alacak “seyirciye” yani müşterilere (bu tabiri hiç sevmeden ama derdimi anlatmak için yazıyorum) ihtiyacım olacak tabii ki! Tiyatroyu kurduğum ilk yıllarda seyirciye ulaşmam ile bugün seyirciye ulaşmam arasında dağlar kadar fark var. Finansal kaynağa ihtiyacımın olacağı açık. Bu nasıl olacak! Banka kredisi alabiliyor muyum, ‘melek yatırımcı’ bulabiliyor muyum, fonlar bana gani gani akıyor mu? Yoo… Mesela ben bir kadın girişimci olarak -herkes öyle diyor, ben de kabul ediyorum- o zaman KOSGEB’e müracaat edebiliyor muyum? Yoo… Kendimi sörfe yeni başlamış biri gibi dalgalarla boğuşan, düşüp kalkan, boğulma tehlikesi atlatan biri olarak görüyorum. Deniyor ki girişimcilere “müşterilerinize onların ilgisini çekebilecek pazarlama stratejileri ile ulaşmanız gerekir”. “Dostum”, diyesim var “günümüzde seyircimizin dikkatini çekecek en etkili şey celebrity isimler”. Eğri oturalım doğru konuşalım eşit olmayan erişim, nasıl ki kadın girişimcilerin en büyük sorunlarından biri ise tiyatroda da bizim sorunumuz bu. Eşit değiliz.